فضیلت و اعمال مخصوص ماه رجب

ماه رجب یکی از ماههای پرفضیلت و مبارک است زیرا از تعبیر و تأویل برخی از روایاتِ رسیده چنین برمی‌آید که این ماه، به قدری ممتاز و باارزش است که عنوان «ماه خدا» را به خود اختصاص داده و در این زمینه گوی سبقت را از ماههای شعبان و رمضان ربوده است. چنانچه رسول اکرم صلی الله علیه فرموده اند: «رجب ماه بزرگ خداست و هیچ ماهی در حرمت و فضیلت به پای آن نمی رسد و در این ماه قتال با کافران و خونریزی حرام است، بدانید که رجب ماه خداوند متعال است و شعبان ماه من و رمضان ماه امت من است. هرگاه کسی در ماه رجب یک روز، روزه بگیرد، پروردگار را از خود راضی و خشنود ساخته و غضب الهی از او دور می گردد.»[1] برای بهره مندی از فضائل و برکات این ماه عزیز، بر آن شدیم تا اعمال مخصوص ماه رجب را در این مقاله گردآوری نماییم. در این ضیافت، همراه ما باشید.

فضیلت ماه رجب

در توصیف كرامت و فضيلت ماه رجب، امام صادق عليه السلام مى فرمايد: آن گاه كه قیامت برپا شود، منادی ندا سر می دهد؛ أین الرَجَبیون؟ کجایند آنان که ماه رجب را با ارزش دانستند و از آن بهره مند شدند؟ آن گاه از آن خیل و گروه کثیر، عده ای برمی خیزند که قیامت از روشنی صورت و جمال آنها درخشان می شود و بر سرشان تاج های شاهی آراسته به جواهر و دُر و یاقوت قرار داشته و در یمین و یسار هر کدام از آن ها هزار فرشته، کرامت و تعظیم الهی را تهنیت می گویند.

سپس از جانب خدای تعالی ندا می آید که ای بندگان من! به بزرگی و عزتم قسم، چنان جایگاه بزرگ و ارزشمندی به شما عطا خواهم کرد و شما را در چنان جایگاهی که نهرها در آن جاری است جای خواهم داد که تا همیشه جاوید بمانید زیرا که شما به اختیار، در آن ماهی که برای من بزرگ و عزیز است روزه گرفته و اعمال آن را به جای آوردید.

پس خطاب به ملائکه می فرماید: بندگان مرا وارد بهشت کنید.

در این هنگام امام فرمودند: این پاداش و ودیعه برای کسانی است که یک روز از اول یا اواسط یا اواخر ماه رجب را روزه بگیرند.[2]

در کتاب المراقبات[3] اینگونه آمده است که: یکی از مراقبت های مهم در ماه رجب، به یاد داشتن حدیث «مَلَک داعی» است که از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده است؛

پیامبر اکرم صلوات الله فرمود:«خداوند متعال در آسمان هفتم ملَکی را قرار داده است که «داعی» نامیده می شود. زمانی که ماه رجب فرا رسد، این فرشته، هر شب از این ماهِ مبارک تا صبح می گوید:خوشا به حال تسبیح کنندگان خدا، خوشا به حال فرمانبرداران خدا. خدای تعالی می فرماید: من همنشین کسی هستم که با من همنشینی کند، مطیع کسی هستم که فرمان بردارم باشد و بخشنده ی کسی هستم که خواهان بخشایش باشد. ماه، ماهِ من، بنده، بنده ی من و رحمت، رحمتِ من است. هر کسی در این ماه مرا بخواند، همانا او را اجابت خواهم کرد و هرکس که از من چیزی بخواهد به او عطا می کنم و هرکس که خواهان هدایت باشد، او را هدایت می کنم. من این ماه را رشته ی محکمی بین خود و بندگانم قرار دادم که هرکس آن را بگیرد به من می رسد.»[4]

گرچه همه اوقات و ماه ها آفریده ی خدای تعالی هستند ليكن برخى از ایام از شرافت و فضیلت ویژه ای برخوردارند. با وجود اینکه همه ماه ها و هفته ها و روزهای سال، پرتوى از انوار قدرت بی مثال خداوند جهان آفرين هستند; امّا در میان آنها، سه ماه رجب، شعبان و رمضان، از امتياز و برجستگى ويژه اى بهره مند هستند. حتی در عصر جاهليت هم مردم ماه رجب را گرامى مى داشتند و برای آن حرمت قائل بودند.

حضرت محمد صلى الله عليه وآله مى فرمايند: ماه رجب، «شهرالله الأصمّ» است و بدان سبب آن را «اصمّ» ناميدند كه هيچ ماهى به پايه عظمت و بزرگی آن نمى رسد. مردم زمان جاهليت نیز برای رجب حرمت قائل بودند و آنگاه كه دین اسلام تجلی یافت، بر حرمت آن افزوده شد. آگاه باشید كه رجب، ماه خدا، شعبان، ماه من و رمضان، ماه امت من است پس هركس که يک روز از این ماه را روزه بگیرد، مستحقّ رضوان الله گردد و آن روزه، خشم و غضب الهى را خاموش نماید و خداوند درى از درهاى جهنّم را بر روی او ببندد. حتی اگر كسى به اندازه تمام وسعت زمين طلا انفاق نماید، برتر از روزه يك روز از ماه رجب نخواهد بود… و هرگاه شب شود، دعايش اجابت خواهد شد، به این صورت که يا در دنيا به او عطا خواهد شد و يا براى آخرتش ذخيره خواهد شد… پیامبر گرامی اسلام صلى الله بعد از آن، ثواب دو، سه، چهار، پنج، تا سى روز، روزه ماه رجب را یک به یک با توضيح مبسوط بيان فرمودند.[5]

امام كاظم عليه السلام درباره فضیلت ماه رجب مى فرمايد: رجب، نام نهرى از انهار بهشت است كه از شير سفيدتر و از عسل شيرين تر است، از این رو، هركس يك روز از ماه رجب را روزه بگیرد، خدای تعالی از آن نهر به او خواهد نوشاند.[6]

همچنين ایشان در روايت ديگرى فرمودند: رجب، ماه بزرگی است كه پروردگار، اعمال نيک و پسندیده را در آن چندین برابر کرده و گناهان را به برکت آن محو مى كند. پس هركس که يک روز از ماه رجب را روزه بگيرد، به اندازه مسافت يک سال از آتش جهنّم دور خواهد شد و هركس سه روز از آن ماه را روزه بگیرد، بهشت بر او واجب خواهد شد.[7]

سيد بن طاووس علیه الرحمة در مورد کسانی كه قبل از ظهور اسلام و در دوره جاهليت، مورد ظلم و ستم اربابان و ستمگران قرار گرفتند، اما به انتظار ماه رجب نشستند تا در آن ماه پرخیر و برکت، خداى بزرگ خود را بخوانند و کردگار عادل نیز، دعاي بر حقشان را مستجاب فرمود و مصیبت و گرفتارى را از آنها دور گرداند، چند ماجرا نقل كرده است كه ما در اینجا، به يكى از آن ها می پردازیم: شخصى، گذارش به مردى افتاد كه بيمار و نابینا و خانه نشين شده بود. او از اطرافیان پرسيد: چگونه است که اين بيمارِ گرفتار، از خداوند متعال طلب عافيت نمی کند؟ در پاسخ به او گفتند: آيا او را نمى شناسى؟ او همان کسی است که به نفرين شخصى به نام «عياض» گرفتار آمده است.

او گفت: عياض را به اینجا فرا بخوانيد تا داستان اين مرد نابينا را براى ما بازگو نمايد. وقتى عياض آمد رو به او کرد و گفت: ماجرای پسرانِ ضيعا را كه اين مرد یکی از جمع آنهاست براى ما روایت کن. عياض گفت: اين ماجرا از داستان هاى زمان جاهليت است و من دوست ندارم پس از ظهور اسلام، دوباره آن را باز گويم. آن شخص به او گفت: بهتر است كه آن را براى ما بازگو نمايى. پس از آن عياض گفت: پسرانِ ضيعا، ده تن بودند و یک خواهر داشتند كه همسر من بود. آنان با من درگير شدند و همسرم را از من جدا كردند. من هرچقدر که آنان را به خداوند سوگند دادم و حرمت قوم و خويشى و قرابت را يادآورى نمودم، فايده نداشت و افاقه نبخشيد. از این رو، من صبر كردم تا ماه رجب، اين ماه محترم و پر فضیلت الهى فرا رسيد و آنگاه دست به دعا برداشتم و با حال درماندگى و بیچارگی خداىم را  به استمداد خواندم و دعا كردم كه همه آنها نابود و يكى از آنان نابينا و زمين گير شود. خداوند متعال دعاي من را مستجاب فرمود و همه آنها نابود شدند جز اين یکی، كه بیمار و نابينا و خانه نشين شده است.

اعمال ماه رجب

روزه گرفتن

از مهمترین اعمال ماه مبارک رجب، روزه داری است. در مورد ثواب بسیار روزه داری در ماه رجب، شیخ صدوق رحمة الله در کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال از قول پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله چنین نقل نموده است: آگاه باشید کسی که یک روز از ماه پرخیر رجب را از روی ایمان و به خاطر کسب رضای پروردگار، روزه بگیرد مستوجب رضایت خاصه خداوند خواهد شد و اگر کسی به اندازه تمام وسعت زمین طلا انفاق کند، برتر از روزه یک روز این ماه نخواهد بود.

همچنین چنانچه کسی دو روز از ماه رجب را روزه بگیرد، هیچ کس از اهل زمین و آسمان یارای توصیف کرامتی را که نزد خداوند دارد، نخواهد بود و پاداشی همانند ده تن از راستگویان و صدیقان را خواهد داشت که در طول عمر خود هرگز دروغی نگفته باشند و در روز قیامت همانند کسانی را که آن صدیقان شفاعت نموده‌اند، شفاعت می‌کند و در زمره ی آنان محشور می‌شود تا وارد بهشت گردد و از دوستان آنان باشد. سپس پیامبر صلوات الله ثواب سه روز روزه گرفتن و چهار و پنج تا سی روز از روزه ماه رجب را یک به یک با توضیح کامل بیان فرمودند.

امام صادق علیه السلام نیز فرموده‌ اند: براستی که حضرت نوح در اولین روز از ماه رجب سوار کشتی خود شد و به همراهان خود فرمود که این روز را روزه بگیرند و فرمود کسی که این روز را روزه بگیرد، آتش جهنم به اندازه مسیر یکسال از او دور خواهد شد و کسی که هفت روز از این ماه را روزه بگیرد تمام درهای هشتگانه جنت برای او گشوده می‌شود و کسی که پانزده روز از این ماه را روزه بگیرد حاجاتش برآورده خواهد شد و کسی که روزهای بیشتری روزه بگیرد خدای تعالی ثواب بیشتری به او عنایت خواهد کرد.

در تأیید مطالب ذکر شده شیخ صدوق رحمة الله به سند معتبر از امام صادق علیه السلام روایت می‌کند که: یکی از یاران آن حضرت در روزهای پایانی ماه رجب خدمت آن حضرت رسید. هنگامی که نگاه مبارک امام صادق به وی افتاد، فرمودند: آیا در این ماه روزه گرفته‌ای؟ عرض کرد: خیر. فرمودند: به قدری ثواب از تو فوت شده که میزان آن را هیچ کسی جز خدا نمی‌داند. همانا این ماهی است که پروردگار آن را بر سایر ماه‌ها فضیلت و برتری بخشیده و احترام آن را عظیم شمرده و برای روزه گرفتن در آن، پاداش‌ بسیاری قرار داده است. آن مرد خدمت امام عرض کرد: چنانچه بقیه این ماه را روزه بگیرم، به بخشی از آن ثواب خواهم رسید؟ امام صادق فرمودند: یقین بدار. سپس ثواب‌های بسیاری را از برای کسی که فقط روز آخر ماه رجب یا دو روز آخر ماه یا سه روز آخر ماه را روزه بدارد، بیان فرمودند؛ مانند نجات از سکرات موت [8]، عذاب قبر و لغزش بر پل صراط و سختی ها و شداید روز قیامت و نایل شدن به برائت از گناهان و رهایی از عذاب آتش جهنم.

دعای ماه رجب

یکی دیگر اعمال مخصوص ماه رجب دعای این ماه است. توصیه شده که در تمام ‏ايّام‏ ماه ‏رجب اين دعا را بخوانید كه روايت شده حضرت امام سجاد عليه السّلام آن را در حجر اسماعیل و در اوّل ماه رجب خوانده اند:

 بسم الله الرّحمن الرّحیم

يا مَنْ يَمْلِكُ حَوآئِجَ السَّآئِلينَ و يَعْلَمُ ضَميرَ الصَّامِتينَ، لِكُلِّ مَسْئَلَةٍ مِنْكَ‏ سَمْعٌ حاضِرٌ، وَ جَوابٌ‏ عَتيدٌ، اَللّهُمَّ وَ مَواعيدُكَ الصَّادِقَةُ، و اَياديكَ الفاضِلَةُ وَ رَحْمَتُكَ‏ الواسِعَةُ، فَاَسْئَلُكَ اَنْ تُصَلِّىَ عَلى‏ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ، و اَنْ تَقْضِىَ‏ حَوائِجى‏ لِلدُّنْيا وَ الْأخِرَةِ، اِنَّكَ عَلى‏ كُلِّشَىْ‏ءٍ قَديرٌ.

اى كه مالك حاجات خواستارانى و اى كه نهاد خاموشان دانى؛ براى هر خواسته‏ اى از جانب تو گوشى شنوا و پاسخى آماده است؛ ‏خدايا به حقّ وعده‏ هاى راستت و نعمت هاى بسيار و رحمت وسيعت، از تو خواهم كه درود فرستى بر محمّد و آل محمّد وحوائج دنيا و آخرتم را برآورى كه به راستى تو بر هرچيز توانايى.

اذکار ماه رجب

از دیگر اعمال مهم ماه رجب ذکرها و دعاهای این ماه می‌باشد که عبارتند از:

1. هزار مرتبه گفتن ذکر «استغفر اللّه ذا الجلال و الإكرام من جميع الذنوب و الآثام» که موجب غفران همه ی گناهان می‌شود.
2. قرائت ده‌ هزار مرتبه یا هزار مرتبه سوره مبارکه توحيد. در اعتبار آن، در روايتی ذکر شده است که: «كسى كه هزار مرتبه آن را بخواند روز قيامت عمل هزار پيامبر و هزار فرشته را با خود به همراه مى‌آورد. و هيچكس نزديكتر از او به خدا نخواهد بود مگر كسى كه بيشتر از او آن را خوانده باشد. و ثواب خواندن اين سوره در رجب چندين برابر سایر ایام است.» و نیز« سید بن طاووس» در کتاب اقبال، فضیلت بسیاری برای خواندن سوره‌ ی توحید در ماه رجب نقل کرده است. وی از قول رسول الله روایت کرده است که هر کس خالصانه و با نیت پاک در ماه رجب، ۱۰ هزار مرتبه سوره‌ی مبارک توحید را بخواند، هنگامی که وارد عرصه‌ی محشر شود در حالی که همچون روز تولد، طیب و پاک باشد، هفتاد فرشته به استقبالش آمده و مژده ی بهشت را به او خواهند داد.

9. گفتن صد مرتبه ذکر «أسْتغْفر اللّه الّذی لا إله إلاّ هو، وحْده لا شریک له و أتوب إلیْه». پیامبر اکرم صلی الله فرموده اند هرکس صد بار این ذکر را بگوید و پس از آن صدقه‌ای بدهد، خداوند متعال، اموراتش را با رحمت پایان دهد و هرکس ۴۰۰ بار آن ذکر را بگوید، به فضیلت شهیدان نائل خواهد آمد.
10. گفتن هزار مرتبه ذکر «لا اله الا اللّه»
11. گفتن هزار مرتبه ذکر «سبحان اللّه»
12. گفتن صد مرتبه ذکر «أستغفر اللّه الّذي لا اله الا هو وحده لا شريك له و اتوب إليه»
13. گفتن ذکر «عظم الذّنب من عبدك فليحسن العفو من عندك» در سجده‌های نمازهایی که در ماه رجب می خوانیم به تأسی از امام سجاد علیه السلام که این ذکر را در سجده های خود می‌گفتند.
14. گفتن ذکر «استغفر الله و اتوب الیه»؛ در روایت آمده است که هر کس در ماه رجب، به وقت صبح هفتاد مرتبه و شبانگاه نیز هفتاد مرتبه بگوید «اسْتغْفر اللّه و أتوب الیْه» و سپس دست‌هایش را به سمت آسمان بلند کرده و بگوید «أللّهمّ اغْفرْ لی و تبْ علیّ»، چنانچه در همان ماه رجب از دنیا برود، خداوند از وی راضی و خشنود خواهد بود.
15. بعد از هر نمازى این دعا را بخوانید:«يا من ارجوه لكلّ خير و آمن سخطه عند كلّ شرّ، يا من يُعطى الكثير بالقليل يا من يُعطي من سئله يا من يُعطي من لم يسئله و من لم يعرفه تحنّنا منه و رحمة أعطني بمسألتي إيّاک جميع خير الدّنيا و جميع خير الآخرة و اصرف عنّي بمسألتي إيّاک جميع شرّ الدنيا و شرّ الآخرة فإنّه غيرُ منقوصٍ ما أعطيت و زدني من فضلك يا كريم» سپس با دست چپ محاسن (صورت) خود را گرفته و انگشت سبابه دست راست خود را حركت داده و با تضرع بگويد: «يا ذا الجلال و الإكرام يا ذا النّعماء و الجود يا ذا المنّ و الطّول حرّم شيبتي على النّار»

عمره رجبیه

انجام عمره در ماه رجب، فضیلت‌های بسیاری دارد. طبق احادیث و روایات ائمه اطهار علیهم السلام، عمره در این ماه، فضیلتی هم‌ ردیف حج تمتع دارد. همچنین طبق روایتی از رسول گرامی اسلام: «افْضل الْعمْرة، عمْرة رجب»؛ با فضیلت ‌ترین عمره، عمره ی ماه رجب است.[9]

نمازهای ماه رجب

شصت رکعت برای کل ماه رجب

مستحب است در ماه رجب شصت رکعت نماز خوانده شود به این کیفیت که هر شب از این ماه، دو رکعت نماز بخواند که در هر رکعت آن یک بار سوره فاتحه و سه بار سوره کافرون ‌و یک بار سوره توحید را بخواند و پس از اینکه سلام نماز را داد، دستهای خود را به سوی آسمان بلند کرده و چنین بگوید: «لا إلهَ الا اللَّهُ وَحْدَهُ لا شَرِيْكَ لَهُ له الْمُلْكُ وَ لَهُ الْحَمْدُ يُحْیی وَ يُمیتُ وَ هُوَ حَىُّ لا يَمُوتُ بِيَدِهِ الْخَيْرُ وَ هُوَ عَلی‌ كُلِّ شَىْ‌ءٍ قَدِيْرٌ وَ إِلَيْهِ الْمَصِيْرُ وَ لا حَوْلَ وَ لا قُوَّةَ الا بِاللَّهِ العَلِىِّ العَظِيْمِ اللّهُمَ صَلِّ عَلی‌ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ النَبىِّ الأُمِّی‌» و در پایان دستهای خود را بصورتِ خود بکشد.

پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و سلّم فرمودند: «هر کس که چنین کند، پروردگار متعال، دعای او را مستجاب و پاداش شصت حج و شصت عمره به او خواهد داد.»

چهار رکعت نماز

در روایتی از پیامبر اکرم صلوات الله نقل شده است که ایشان فرمودند: «هر کس یک روز از ماه رجب را روزه بگیرد و چهار رکعت نماز به‌جای آورد، به صورت دو رکعت دو رکعت (هر دو رکعت به یک سلام) و در رکعت اول ۱۰۰ مرتبه آیة‌الکرسی را بخواند و در رکعت دوم ۲۰۰ مرتبه سوره‌ی توحید را بخواند، قبل از رحلتش، جای خود را در بهشت مشاهده خواهد کرد و یا اینکه کسی جای او را دیده و برای او توصیف خواهد نمود.

نماز جناب سلمان رضی الله عنه[10]

این نماز سی رکعت است که در سه وقت اول ماه رجب، نیمه رجب و آخر آن خوانده می‌شود. به این صورت که:

• • ده رکعت نماز در اول ماه رجب: در اول ماه رجب، ده رکعت نماز خوانده می‌شود و در هر رکعت یک مرتبه سوره حمد و سه مرتبه سوره توحید و سه مرتبه سوره کافرون خوانده می‌شود. پس از سلام نماز، نمازگزار دست‌ها را به سمت آسمان بلند کرده و چنین می‌گوید:

«لا إله إلا الله وحده لا شریک له، له الملک و له الحمد یحیی و یمیت و هو حیٌ لا یموت بیده الخیر و هو علی کل شی ء قدیر. اللهم لا مانع لما أعطیت و لا معطی لما منعت و لا ینفع ذا الجد منک الجد». پس از قرائت دعا، دست ها را به صورت بکشد.[11]

• • ده رکعت نماز در نیمه ی ماه رجب: همانند ده رکعت اول خوانده می شود و پس از سلام، دست‌ها را بلند کرده و این دعا را می‌خواند:

«لا إله إلا الله وحده لا شریک له، له الملک و له الحمد یحیی و یمیت و هو حی لا یموت بیده الخیر و هو علی کل شی ء قدیر إلها واحدا أحدا فردا صمدا لم یتخذ صاحبة و لا ولدا.» و سپس با دست‌ها صورتِ خود را مسح می‌کند. [12]

• • ده رکعت نماز آخر ماه رجب: به همان کیفیت خوانده می شود و پس از سلام، دست‌ها را بالا برده و اینگونه دعا می‌کند:

«لا إله إلا الله وحده لا شریک له له الملک و له الحمد یحیی و یمیت و هو حی لا یموت بیده الخیر و هو علی کل شی ء قدیر و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین و لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم.» و سپس دست‌ها را به صورتِ خود می‌کشد و حاجات و خواسته های خویش را طلب می‌کند. [13]

فضیلت نماز سلمان

پیامبر اکرم صلی الله علیه درباره ی فضیلت این نماز به سلمان فرمودند:«هیچ شخص مؤمنی این نماز را اقامه نمی کند مگر اینکه تمام گناهان کوچک و بزرگش آمرزیده می‌شود، پاداش او همانند کسی است که همه ی روزهای ماه رجب را روزه گرفته،  تا سال آتی، نزد خداوند، در زمره ی نمازگزاران نوشته می‌شود و برایش هر روز، عمل شهیدی از شهدای جنگ بدر نوشته خواهد شد و در برابر هر روزی که در این ماه روزه بگیرد، عبادت یک سالِ کامل  نگاشته می‌شود و هزار مرتبه بالا می‌رود و اگر همه این ماه را روزه بگیرد، خداوند او را از آتش دوزخ نجات داده و بهشت را بر او واجب می‌گرداند. [14]

رسول الله این نماز را علامت مؤمنان و تفاوت آنها با منافقان دانسته و معتقد بودند که منافقان این نماز را نمی‌خوانند.[15] پیامبر اکرم صلوات الله پس از تعلیم این نماز به جناب سلمان فرمودند: چون نمازگزار حاجتش را بخواهد، برآورده خواهد شد و میان او و جهنم هفت خندق فاصله خواهد بود که هر یک به وسعت فاصله ی میان آسمان و زمین است و در برابر هر رکعت، هزارهزار رکعت حساب می‌شود و برائت از آتش و گذر از پل صراط برای او نوشته می‌شود.[16]

اعمال مخصوص روزها و شب های ماه رجب

اعمال شب و روز اول ماه رجب

دعای شب اول ماه رجب

حضرت امام محمد جواد عليه السلام فرمودند: مستحب است كه هر شخصی این دعا را در شب اول ماه رجب بعد از نماز عشاء  بخواند:

اللَّهُمَّ إِنِّي أَسْأَلُكَ بِأَنَّكَ مَلِكٌ وَ أَنَّكَ عَلَى كُلِّ شَيْ‏ءٍ مُقْتَدِرٌ وَ أَنَّكَ مَا تَشَاءُ مِنْ أَمْرٍ يَكُونُ‏ اللَّهُمَّ إِنِّي أَتَوَجَّهُ إِلَيْكَ بِنَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ نَبِيِّ الرَّحْمَةِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ آلِهِ‏ يَا مُحَمَّدُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَتَوَجَّهُ بِكَ إِلَى اللَّهِ رَبِّكَ وَ رَبِّي لِيُنْجِحَ (لِي) بِكَ طَلِبَتِي‏ اللَّهُمَّ بِنَبِيِّكَ مُحَمَّدٍ وَ الْأَئِمَّةِ مِنْ أَهْلِ بَيْتِهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَ عَلَيْهِمْ أَنْجِحْ طَلِبَتِي‏؛

اى خدا از تو درخواست مى‏ كنم به اينكه تو پادشاهى و تو بر هر چيز مقتدرى و تويى كه هر چه بخواهى از امرت موجود مى ‏شود. اى خدا من رو به تو آورده ‏ام بوسيله پيغمبرت محمد (ص) كه پيغمبر رحمت است كه درود خدا بر او و آل او باد اى محمد صلی الله اى رسول خدا من‏ تو را وسيله به درگاه خدا كه رب من و توست قرار مى ‏دهم تا به آبروى شما روا شود حاجت هايم خدايا به حق پيغمبرت محمد (ص) و امامان از اهل بيتش كه درود خدا بر او و آنها باد كه حوائجم را برآور.

اعمال روز اول ماه رجب

مهمترین اعمال این روز روزه گرفتن، خواندن نماز سلمان و نیز قرائت دعای مخصوص اول ماه رجب است. روزه ماه رجب بسیار مورد سفارش و تأکید قرار گرفته است. در همین زمینه از پیامبر گرامی اسلام سؤال کردند: اگر کسی توان گرفتنِ روزه نداشته باشد چگونه می تواند به آن فیض عظیم دست یابد؟ رسول الله فرمودند: برای هر روز، قرصی نان صدقه بدهد. سوگند به کسی که جانم در دست اوست، اگر هر روز اینگونه صدقه بدهد، به آنچه گفتم و البته بیش از آن خواهد رسید.

سؤال کردند اگر کسی نتوانست (توانایی مالی نداشت) که صدقه بدهد چه کند؟ ایشان فرمودند: هر روز از ماه رجب این تسبیح را بخواند:«سبحان الإله الجلیل سبحان من لا ینبغی التسبیح إلا له سبحان الأعزّ الأکرم سبحان من لبس العزّ و هو له أهل»

نماز لیلة الرغائب

در روایتی از رسول الله آمده است که میان نماز مغرب و عشاء، دوازده رکعت نماز بخوانید (هر دو رکعت به یک سلام) و در هر رکعت، یک بار سوره حمد و سه بار سوره قدر و دوازده بار سوره توحید را می‌خوانی. پس از سلام نماز هفتاد مرتبه می‌گویی: «أللّهُمَّ صَلِّ عَلی مُحَمَّد النَّبِیِّ الاْمِّیِّ وَ عَلی آلِهِ» سپس به سجده می‌روی و هفتاد بار می‌گویی: «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلائِکَةِ وَ الرُّوحِ» آنگاه سر از سجده بلند می کنی و هفتاد مرتبه می‌گویی: «رَبِّ اغْفِرْ وَ ارْحَمْ وَ تَجاوَزْ عَمّا تَعْلَمُ، إِنَّکَ أنْتَ العَلِیُّ الاْعْظَمُ» دوباره به سجده رفته و هفتاد مرتبه می‌گویی: «سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ رَبُّ الْمَلائِکَةِ وَ الرُّوحِ» آن‌گاه حاجات خود را می‌طلبی ان‌شاءالله مستجاب خواهد شد.

پیامبر اکرم صلی الله در فضیلت آن فرمودند: «هر کس که چنین نمازی را بخواند، خداوند همه گناهانش را بیامرزد…»

اعمال سیزدهم ماه رجب

شیخ عباس قمی در کتاب مفاتیح الجنان دربارۀ این روز چنین نوشته است: آگاه باشید که در هر یک از ماه‌های رجب و شعبان و رمضان، در شبِ سیزدهم مستحب است که دو رکعت نماز بگزارید به این صورت که: در هر رکعت پس از خواندن سوره حمد، سوره‌های یس و ملک و توحید را بخوانید.

و نیز از پیامبر اکرم صلی الله روایت شده هر کس در شب سیزدهم ماه رجب ده رکعت (پنج نماز دو رکعتی) نماز بگزارد به این ترتیب که در رکعت اول سوره‌های حمد و عادیات را یک بار و در رکعت دوم سوره‌های حمد و تکاثر را یک بار بخواند و دیگر رکعات را نیز به همین صورت بخواند، خداوند گناهان او را می‌آمرزد.

سیزدهم ماه رجب، اولین روز از ایام البیض [17] است و فضیلت بسیاری برای روزه این روز و دو روز بعد وارد شده و چنانچه کسی قصد انجام اعمال اُمّ داوُد را داشته باشد، باید این سه روز را روزه بگیرد. در این روز فرخنده، ولادت با سعادت حضرت علی علیه السلام در میان کعبه مُعَظَّمه به وقوع پیوسته است. از مهم‌ترین اعمال در این سه روز اعتکاف و روزه‌ داری است.

چنانچه گفته شد مستحب است در شب سیزدهم رجب دو رکعت نماز اقامه شود به این صورت که در هر رکعت یک مرتبه سوره حمد و یک مرتبه سوره یس و یک مرتبه سوره ملک و یک مرتبه نیز سوره توحید خوانده شود و در شب چهاردهم چهار رکعت یعنی دو نماز دو رکعتی به همان کیفیّت و در شب پانزدهم شش رکعت به سه سلام یعنی سه نماز دو رکعتی به همان کیفیّت خوانده شود؛ از امام صادق علیه السلام روایت شده است که هر کس این اعمال را انجام دهد، همه فضائل این سه ماه را دریافته و تمام گناهانش البته به غیر از شرک، آمرزیده خواهد شد.

امام صادق علیه السلام فرمودند: «خداوند به این امت سه ماه ارزشمند و پرفضیلت عطا کرد که به امت‌های پیشین نداده بود و آن ماه‌ها، رجب، شعبان و رمضان هستند و سه شبِ باارزش نیز به این امت عنایت کرد که به امت‌های گذشته نداده بود و آن شب‌های سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم ماه است و همچنین سه سوره پرخیر و برکت به این امت عطا کرد که به امّت های سابق نداده بود و آنها سوره‌های یس، مُلک و توحید است، بنابراین، هر کس که میان این سه فضیلت اجتماع کند، میان بهترین عطاهای این امّت اجتماع کرده است».

اعتکاف

این عبادت، عبارت است از ماندن در مسجد برای مدت معین (حداقل سه روز) همراه با روزه گرفتن است. ارکان این عبادت شامل ماندن و اقامت در مسجد و روزه داری است و هیچ عبادت یا اقدام خاص دیگری برای آن ذکر نشده است. با این حال، علاقه‌ مندان بیشتر وقت خود را صرف انجام عبادت و نیایش می‌کنند. نحوه اقامت یا خروج از مسجد در ایام اعتکاف دارای احکام و شرایطی است که در کتب فقهی اسلامی آمده است.[18]

اعمال پانزدهم ماه رجب

چنانچه گفته شد اعتکاف، روزه داری و نماز سلمان از اعمال مشترک روزهای سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه رجب است. علاوه بر اینها دعا و ذکر و استغفار و صدقه نیز از جمله اعمال نیمه ی ماه رجب است:

در روایتی درباره اهمیت و اعمال این روز چنین آمده: روزی حضرت آدم عليه السّلام به محضر پروردگارعرضه داشت: خداى من! چه روزها و اوقاتى را بيشتر از بقیه دوست می دارىد؟ خداوند متعال به ایشان وحى فرمود: اى آدم! محبوبترين اوقات پيش من، نيمه ی رجب است. اى آدم! در اين روز با فرمانبردارى از خداوند و ميهمانى دادن، روزه گرفتن، خواندن دعا، ذکر استغفار و گفتنِ «لا اله الا اللّه» از مقربانِ درگاه من شوید. اى آدم مشيت و خواستِ من بر اين امر قرار گرفته است كه يكى از فرزندان تو را كه شایسته، مهربان، كريم، دانا، بردبار و بزرگ منش بوده و از بد اخلاقى، خشونت و تندخويى بدور است، به مقام نبوت برانگيخته و روز نيمه ی ماه رجب را به او و امتش اختصاص دهم. …. اى آدم! كسى كه روز نيمه رجب را روزه گرفته و ذکرگو و فروتن بوده و از فرج خود محافظت نمايد و از اموال خود صدقه دهد، پاداشى جز بهشت نزد من نخواهد داشت. اى آدم! به فرزندانِ خود بگو، خود را در ماه رجب حفظ نمایند زيرا که معاصی و ارتکاب گناه در آن بسی بزرگ است.

اعمال شب بیست و هفتم ماه رجب

روز بیست و هفتم ماه رجب، روز مبعث است که عیدی بسیار شریف و عالی مرتبه است. بزرگان دین برای این روز، اعمالی ذکر کرده‌اند:

• • غسل کردن در این روز سفارش شده و بسیار مستحب است.
  • روزه: این روز در میان روزهای سال یکی از چهار روزی است که روزه گرفتن آن فضیلت بسیار دارد و پاداش فراوانی برای آن نقل شده است.

در روایتی از امام صادق علیه السلام چنین آمده: «هر کس در روز بیست و هفتم رجب روزه بگیرد، خداوند برای او پاداش روزه ۷۰ سال را می‌نویسد».

ابو جعفر محمد بن بابويه در كتاب ثواب الاعمال و امالى، از قول پيامبر اكرم صلّى اللّه چنین نوشته است: «هركس روز  بیست و هفتم از ماه رجب را روزه بگیرد، خداوند مزار او را به اندازه‌ى چهارصد هزار سال حركت انسان وسعت داده و نيز آن را از مشک و عنبر آكنده مى‌كند.»[19]

• • ذکر صلوات: در روایتی از امام صادق علیه السلام نقل شده است که: «در این روز، روزه بگیرید و بر محمد و آلش بسیار صلوات ‌فرستید.»
  • زیارت رسول خدا و حضرت علی علیه السلام است.
  • دعایی است که وقتی امام موسی بن جعفر علیه السلام را در روز ۲۷ رجب سال ۱۷۹ هجری از مدینه به سوی بغداد می بردند، آن را خواند و به این شرح است: «یا مَنْ اَمَرَ بِالْعَفْوِ وَالتَّجاوُزِ، وَضَمَّنَ نَفْسَهُ الْعَفْوَ وَالتَّجاوُزَ، یا مَنْ عَفی وَتَجاوَزَ، اُعْفُ عَنّی وَتَجاوَزْ یا کَریمُ، اَللّهُمَّ وَقَدْ اَکْدَی الطَّلَبُ، وَاَعْیَتِ الْحیلَةُ وَالْمَذْهَبُ، وَدَرَسَتِ الاْمالُ، وَانْقَطَعَ الرَّجآءُ اِلاَّ مِنْکَ، وَحْدَکَ لا شَریکَ لَکَ…»
  • دوازده رکعت نماز: شیخ طوسی رحمة الله از حسین بن روح علیه الرحمة روایت کرده است که در این روز دوازده رکعت نماز بجای می‌آوری و در هر رکعت یک بار حمد و هر سوره‌ای که خواهی می‌خوانی و پس از هر دو رکعت و سلام نماز، این دعا را می‌خوانی: «اَلْحَمْدُ للهِ الَّذی لَمْ یَتَّخِذْ وَلَداً، وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ شَریکٌ فی الْمُلْکِ، وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ وَلِیٌّ مِنَ الذُّلِّ، وَکَبِّرْهُ تَکْبیراً، یا عُدَّتی فی مُدَّتی یا وَلیّی فی نِعْمَتی، یا غِیاثی فی رَغْبَتی، یا نَجاحی فی حاجَتی یاحافِظی فی غَیْبَتی، یاکافِیَّ (کافِیَ) فی وَحْدَتی، یااُنْسی فی وَحْشَتی اَنْتَ السّاتِرُ عَوْرَتی فَلَکَ الْحَمْدُ، وَ اَنْتَ الْمُقیلُ عَثْرَتی فَلَکَ الْحَمْدُ وَاَنْتَ الْمُنْعِشُ صَرْعَتی فَلَکَ الْحَمْدُ، صَلِّ عَلی مُحَمَّد وَآلِ مُحَمَّد، وَاسْتُرْ عَوْرَتی، وَ آمِنْ رَوْعَتی، وَ اَقِلْنی عَثْرَتی، وَ اصْفَحْ عَنْ جُرْمی، وَتَجاوَزْ عَنْ سَیِّئاتی فی اَصْحابِ الْجَنَّةِ، وَعْدَ الصِّدْقِ الَّذی کانُوا یُوعَدُونَ».

وقتی که نماز و دعا پایان یافت، هر یک از سوره‌های حمد، اخلاص، معوّذتین، کافرون، انّاانزلناه و آیة الکرسی را هفت مرتبه می‌خوانی. سپس هفت بار می‌گویی: «لا اِلهَ اِلاَّ اللهُ واللهُ اَکْبَرُ، وَسُبْحانَ اللهِ وَلا حَوْلَ وَلا قُوَّةَ اِلاَّ بِاللهِ» و آن‌گاه هفت مرتبه می‌گویی: «اَللهُ اَللهُ رَبِّی لا اُشْرِکُ بِهِ شَیْئاً». پس از آن، هرچه از خدای تعالی می‌خواهی طلب کن.

نمازهای دیگر روز بیست و هفتم رجب

حضرت امام جواد علیه السلام، عبادت در این شب را برابر با شصت سال عبادت و بندگی می‌دانند و می‌فرمایند:

قبل یا بعد از نيمه شب بیست و هفتم ماه رجب، شش نماز دو رکعتی بخوانید و در آن دوازده سوره از سوره‌هاى كوچك مفصل (از سوره محمد تا پايان قرآن) مى‌خوانى (در هر رکعت بعد از حمد یک سوره) و هنگامى كه دوازده ركعت نماز را به پایان بردی و سلام نماز آخر را دادى، هفت بار سوره حمد، هفت بار معوذتين، هفت بار سوره توحید، هفت بار سوره کافرون، هفت بار سوره قدر و هفت بار آية الكرسى را مى‌خوانى و سپس اين دعا را زمزمه می کنی:

«الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي لَمْ يَتَّخِذْ صاحِبَةً وَ لا وَلَداً وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ وَلِيٌّ مِنَ الذُّلِّ وَ كَبِّرْهُ تَكْبِيراً، اللَّهُمَّ انِّي أَسْأَلُكَ بِمَعاقِدِ الْعِزِّ عَلى‌ أَرْكانِ عَرْشِكَ وَ مُنْتَهى‌ الرَّحْمَةِ مِنْ كِتابِكَ، وَ بِاسْمِكَ الاعْظَمِ الاعْظَمِ الاعْظَمِ، وَ بِذِكْرِكَ الأَعْلى الأَعْلى الأَعْلى، وَ بِكَلِماتِكَ التَّامَّاتِ الَّتِي تَمَّتْ صِدْقاً وَ عَدْلًا انْ تُصَلِّيَ عَلى‌ مُحَمَّدٍ وَ آلِ مُحَمَّدٍ وَ انْ تَفْعَلَ بِي ما انْتَ اهْلُهُ.»

و سپس حاجات خود را از خداوند طلب کن، زيرا حاجتی نخواهی خواست جز اين كه اجابت ‌شود، مگر اين كه طالب گناه يا قطع رحم يا هلاك گروهى از مؤمنين باشی.و فرداى آن را روزه بگیر زيرا روزه اين روز، ثواب يك سال روزه را دارد.

و اگر این نماز را نتوانستی بخوانی نماز سلمان که در نیمه رجب ذکر شد را بخوانید.

رسول خدا صلوات الله فرموده اند: هركس در شب بيست و هفتم ماه رجب  دوازده  ركعت نماز بخواند و در هر ركعت، یک مرتبه سوره حمد و ده مرتبه سوره اعلی و ده مرتبه سوره قدر را بخواند و زمانی كه نماز را به پايان برد، صد مرتبه بر پيامبر اكرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، صلوات بفرستد و صد مرتبه نیز استغفار كند، در اين صورت خدای تعالی ثواب عبادت فرشتگان را براى او خواهد نوشت.[20]

اعمال شب بیست و هشتم ماه رجب

نماز روز بیست و هشتم رجب

در برخى كتاب‌هاى فقهی دربردارنده‌ ى رستگارى ‌هاى سلامت ‌بخش و كرامت‌هاى روز جزا، به نقل از رسول خدا صلوات الله اینگونه آمده است:

هركس که در شب بيست و هشتم ماه رجب دوازده  ركعت نماز بخواند و در هر ركعت یکبار سوره حمد و ده بار سوره اعلی و ده بار سوره قدر را بخواند و پس از آنكه نماز را به پايان برد، صد بار بر پيامبر اکرم صلوات بفرستد و صد بار به درگاه خدا استغفار نماید، خداوند سبحان پاداش عبادت فرشتگان را براى او مى‌نويسد.

روزه روز بیست و هشتم رجب

جعفر بن محمد دوريستى در كتاب الحسنى، به سند خود از امام رضا عليه السّلام آورده است:

«وَ مَنْ صَامَ يَوْمَ الثَّامِنِ وَ الْعِشْرِينَ مِنْ رَجَبٍ كَانَ صَوْمُهُ لِذَلِكَ الْيَوْمِ كَفَّارَةَ تِسْعِينَ سَنَة»؛ هركس روز بيست و هشتم رجب را روزه بدارد، روزه‌ى آن روز، كفاره‌ى  نود سال معصیت و گناه است.

اعمال روز آخر ماه رجب

در این روز، شایسته است که نماز جناب سلمان را بجا ‌آوری. همچنین روزه نیز در این روز استحباب فراوان دارد، امام رضا علیه السلام فرمودند: «هر کس روز آخر ماه رجب را روزه بگیرد، خداوند گناهانش را می‌آمرزد».

کلام آخر

از مجموع روایات و توصیه بزرگان که در این مقاله ذکر شدند، به این مهم دست یافتیم که ماه رجب، از جمله ماههای ارزشمندی است که فضیلت‌های بسیاری دارد و دریچه ی تازه‌ای از معارف و سیر و سلوک به سوی حق را به روی مسلمانان گشوده و پاداش ها و توفیقات بسیاری را از جانب پروردگار برای آن‌ها به ارمغان خواهد آورد.

این ماهِ عزیز، ماه تهذیب نفس و رهایی از کبر و شکوفایی خودسازی و خودشناسی است که از ماه رجب آغاز و به ماه مبارک رمضان ختم می‌شود. خوشا به سعادت آنهایی که ارزش و قدر و اعتبار این ایام را بدانند و از آن بهره کافی ببرند.

پی نوشت ها

1. فضائل الاشهر الثلاثه، ابن بابویه قمی، تحقیق غلامرضا عرفانیان، ص ۲۴
2. اقبال الأعمال، اجازه بنی زهره
3. تألیف میرزا جواد ملکی تبریزی
4. میرزا جواد ملکی تبریزی، المراقبات، فصل هفتم؛ در بیان مراقبت‌های ماه رجب الحرام.
5. فضائل الأشهر الثلاثة، ابن بابویه قمی، ص 24
6. اقبال الأعمال، ص 63
7. اقبال، ص 634
8. سکرات موت به سختی‌های گفته می‌شود که هنگام مرگ بر مُحتَضَر وارد می‌شود.
9. الحج والعمرة في الكتاب والسنة، العلامة محمد الريشهري.
10. از جناب سلمان فارسی روایت شده است که در آخرین روز ماه جمادی‌الآخر خدمت پیامبر صلی الله رسید و پیش از این در چنین وقتی نزد پیامبر نرفته بود. حضرت فرمودند‌: ای سلمان! تو از ما اهل بیت هستی و آن‌گاه از فضائل این نماز برای سلمان گفتند. سلمان از ایشان کیفیت نماز را می‌پرسد و پیامبر پاسخ می‌دهد. سلمان گریه‌کنان برای شکر خداوند به سجده می‌افتد. شیخ طوسی در مصباح المتهجد، علامه مجلسی در زاد المعاد و شیخ عباس قمی در مفاتیح الجنان این نماز را در اعمال ماه رجب آورده اند.
11. ابن طاووس، إقبال الأعمال، ۱۴۰۹ق، ج۲، ص۶۳۷.
12. شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۸۱۸.
13. همان
14. شیخ طوسی، مصباح المتهجد، ۱۴۱۱ق، ص۸۱۷-۸۱۸
15. همان
16. همان، ص 819
17. روزهای سپید یا ایام‌البیض، به روزهای سیزدهم و چهاردهم و پانزدهم هر ماه قمری گویند. به باور مسلمانان ایام‌البیض ماه‌های رجب، شعبان و رمضان، دارای فضیلت بسیار هستند. «ایام‌البیض» یعنی روزهایی که شب‌هایش سفید است. منظور، سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه قمری است که شب‌های مهتابی دارند.
18. هرآنچه درباره سه‌روز اعتکاف باید بدانید – مشرق نیوز”. Retrieved 29 August 2021
19. ثواب الاعمال، ص  81 ؛ امالى صدوق، ص  432
20. اقبال الاعمال، نماز شب های بیست و هفتم، هشتم و نهم ماه رجب