نماز، آیینه انگاره‌های درونی و هویت اجتماعی انسان

به گزارش روابط عمومی ستاد اقامه نماز، استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، در نشست علمی «انگاره‌ها و هویت اجتماعی نماز» که پنجم بهمن‌ماه برگزار شد، با بیان اینکه برخی آیات قرآن به «آیات مراقبه» معروف هستند، گفت: براساس محتوای این آیات، خداوند بر همه اعمال و افکار ما ناظر و مراقب است. همان‌طور که ما باید مراقب رفتار و سخنان خود باشیم، باید بر خطورات فکری و ذهنی خود نیز توجه داشته باشیم و نماز به ما کمک می‌کند تا در وضعیت متعالی قرار بگیریم.

وی در ادامه با اشاره به واژه «انگاره» یا استعاره‌های معنایی اظهار کرد: قدرت واژه‌ انگاره از استعاره بیشتر است و بین این دو تفاوت‌هایی وجود دارد. وقتی می‌گویند «به چه فکر می‌کنی و تمایل به چه چیزی داری تا بگویم چه کسی هستی»، در حقیقت منظور همان انگاره در وجود افراد است. انگاره به معنای چیزی است که جای موضوع را می‌گیرد، موضوع را حذف و جهت‌دهی ایجاد می‌کند. از طرف دیگر، انگاره انسان را درگیر خود می‌کند، مانند کاهی که در طوفان گرفتار شده است. در این حالت، تصمیم‌گیری، مدیریت و برنامه‌ریزی انسان تحت تأثیر انگاره‌های او قرار می‌گیرند.

وی افزود: بنده مدعی هستم که بسیاری از انگاره‌های دینی را می‌توان از آیات، روایات و اقوال بزرگان دین به دست آورد و چه بسا بسیاری از آن‌ها برای ما آشنا هستند. این انگاره‌ها در ابتدا رها هستند، اما فرد آن‌ها را کسب کرده و به انگاره‌ای وجودی در خود تبدیل می‌کند. چیزی که انگاره را به شخصیت فرد تبدیل می‌کند، نسبت ما با آن انگاره است.

صلواتی با تأکید بر اینکه انگاره‌ها حالت وجودی دارند و انسان را ترغیب می‌کنند، اضافه کرد: درست است که می‌توانیم به جای جمله «نماز ستون دین است» بگوییم «نماز بسیار مهم و محوری است»، اما این تعابیر مانند جمله اول در مخاطب اثر نمی‌گذارد و نشان می‌دهد انگاره چقدر غنی و متکثرالمعناست. انگاره می‌تواند معانی تو در تو و نهفته را به مخاطب منتقل کند.

استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی با بیان اینکه مخاطب وقتی تصور می‌کند از یک انگاره به مجموعه‌ای از معانی رسیده است، برای او جذابیت، احساس مالکیت و آزادی عمل ایجاد می‌شود، گفت: به همین دلیل، مخاطب خلاقیت و مراقبت از معانی را برعهده می‌گیرد. انگاره‌ها زمینه‌مند هستند؛ یعنی یک انگاره در زمینه‌ای یک معنا دارد و در زمینه‌ای دیگر معنای دیگری. به‌عنوان مثال، اگر گفته شود «مدیر سازمان، کشتیبان این سازمان است»، دو برداشت متفاوت می‌توان داشت: اگر فرد مخالف مدیر باشد، این جمله نشان‌دهنده نگاه منفی است و فرد را خودرأی و بدون مشورت در اداره سازمان معرفی می‌کند، اما اگر یک کارمند موافق آن را بیان کند، به معنای مدیریت موفق و شایسته همان مدیر خواهد بود.

صلواتی در ادامه با بیان اینکه انگاره بر باورهای انسان اثرگذار است، گفت: انگاره‌های مخرب انسان‌زدایی می‌کنند. این نوع انگاره‌ها انسان را تبدیل به شیء، گیاه یا حیوان می‌کنند و حقیقت را مخدوش می‌سازند؛ یعنی همه واقعیت را نمی‌گویند و از کلمات سوءاستفاده می‌کنند. این انگاره‌ها عقل‌زدایی می‌کنند؛ به‌عنوان مثال وقتی قصد حمله به کشوری دارند، رئیس آن کشور را فردی فاقد عقل و درایت معرفی می‌کنند تا مشروعیت حمله خود را توجیه کنند. مظلوم‌نمایی، جابجایی ظالم و مظلوم، کوچک‌سازی و موارد مشابه، از ویژگی‌های انگاره‌های مخرب است.

وی افزود: زمانی که آمریکا به عراق حمله کرد، این اقدام را جنگ با صدام معرفی کرد؛ یعنی حاکمیت یک ملت را اشغال کردند و آن را به سرنگونی یک فرد تقلیل دادند. همچنین از ترفندهایی مانند سلامت‌زدایی بهره بردند. انگاره، مفهومی قدرتمند است و قابلیت ترسیم و تصویرسازی دارد؛ وقتی نقاشی یا تصویرسازی شود، تأثیر آن به مراتب بیشتر خواهد بود. انگاره‌ها عمدتاً تجربی و ملموس هستند و کمک می‌کنند حافظه مردم، که سرشار از تجارب پیشین است، با تمام وجود درگیر آن انگاره شود.

استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی اظهار کرد: انگاره چند تأثیر عمیق دارد؛ ابتدا چارچوب فرهنگی–شناختی برای ما خلق می‌کند، هم‌پوشانی معنایی برای تفسیر جهان ارائه می‌دهد، مفاهیم انتزاعی را عینیت می‌بخشد، روابط پیچیده علی بین پدیده‌ها را بیان می‌کند و هیجانات و احساسات را در راستای هدایت جمعی فعال می‌کند. همچنین انگاره واقعیت‌هایی برای فرد و سازمان خلق می‌کند و زمینه تحول بنیادی فرد یا سازمان را فراهم می‌سازد.

صلواتی به انگاره‌های نماز اشاره کرد و افزود: نماز یعنی آب‌تنی، یعنی ستون دین، یعنی وسیله قرب؛ همچنین ریزش انگاره‌هایی را نشان می‌دهد که در ادبیات معصومین(ع) و بزرگان دین آمده است. برای مثال، نماز در آثار بزرگان دین به معنای پیوند، رها، کشتی و… است. در کتاب «من لا یحضره الفقیه» شیخ صدوق آمده است که اولین عبادتی که محاسبه می‌شود، نماز است؛ اگر پذیرفته شود، سایر عبادات نیز پذیرفته می‌شوند و اگر رد شود، دیگر عبادات نیز پذیرفته نخواهند شد. این نشان‌دهنده سروری نماز بر سایر عبادات است.

استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی در ادامه گفت: در آیات و روایات، گاهی انگاره‌ها مستقیماً بیان نمی‌شوند، بلکه ما را در وضعیت انگاره قرار می‌دهند. مثلاً روایت شیخ صدوق نشان می‌دهد که نماز حق وتو و سرور بر عبادات دیگر است. یا در خطبه ۱۹۷ نهج‌البلاغه، حضرت امیر(ع) فرمودند: «زیاد نماز بخوانید و بر آن محافظت داشته باشید.» نماز وسیله تقرب به خداست و به واسطه آن به خدا نزدیک می‌شویم، زیرا برای مؤمنان امری واجب است. پاسخ‌های اهل عذاب در قیامت نیز این انگاره را تأیید می‌کند؛ وقتی از آنان پرسیده می‌شود چه چیزی باعث عذاب شما شد، می‌گویند: «از نمازگزاران نبودیم.» نماز مانند ریختن برگ درخت، گناهان را می‌ریزد؛ این یکی از انگاره‌های مهم نماز است.

صلواتی با بیان این که پیامبر(ص) در روایتی نماز را به چشمه آب گرم تشبیه کرده‌اند که مقابل در خانه انسان است و انسان شب و روز پنج نوبت در آن می‌شوید و دیگر چرک و آلودگی در وجود او باقی نمی‌ماند، گفت: حضرت همچنین فرمودند نماز روشنی چشم من است، نه دنیا. این انگاره مهمی است که به ما کمک می‌کند بهتر نماز بخوانیم. در خطبه ۱۹۷ نیز اشاره شده است که جهنمیان فقط کسانی نیستند که اهل نماز نبودند، بلکه کسانی نیز بودند که آن را سبک شمردند. ممکن است نماز بخوانیم اما در وضعیت واقعی نماز بودن نباشیم و این همان چیزی است که شریعت به آن تأکید دارد؛ یعنی نماز را باید اقامه کنیم و با خود به قیامت ببریم.

صلواتی اظهار کرد: کسانی مانند شمر و عمر سعد هم نماز می‌خواندند و قرآن را حفظ بودند، اما چرا جزء نمازگزاران واقعی نبودند؟ زیرا در وضع واقعی نماز و در مسیر درست تاریخ قرار نداشتند.

وی افزود: مقام معظم رهبری در سخنان متعدد، بر اهمیت نماز تأکید کرده‌اند. از جمله فرموده‌اند که ما باید روز به روز ارتباط خود را با نماز حفظ کنیم و فلسفه تعیین پنج نوبت نماز روزانه، جلوگیری از غرق شدن در غفلت است. این رویکرد معطوف به هویت اجتماعی نماز است؛ بنابراین، هر کسی که بخواهد مدیر خوبی برای جامعه اسلامی باشد، حتماً باید ارتباط خود را با نماز تقویت کند و نمازگزار واقعی باشد، زیرا نماز سرآمد عبادات است.

استاد دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی با اشاره به محدودیت‌های انگاره، بیان کرد: ما انگاره منفردی نداریم که به تنهایی کامل باشد. در شریعت، برای نماز تصویرسازی‌های متعددی متناسب با موقعیت و وضعیت مخاطب انجام شده است. از آنجا که انگاره‌ها در سطح ناهوشیار ما عمل می‌کنند، برخی مطالب را پررنگ می‌کنند. در سیره اهل بیت(ع)، انگاره‌های مختلفی قابل استنباط است و هیچ انگاره منفردی کامل نیست. برای مثال، انگاره تربیت و طهارت برجسته شده و بحث نجات در آن وجود دارد.

صلواتی با اشاره به هویت اجتماعی و تمدنی نماز گفت: در گفتمان انقلاب اسلامی، عناصر، ابعاد و مؤلفه‌هایی برای نماز دیده شده است که قبل از انقلاب وجود نداشت. این آیات و روایات قبل، حین و بعد از انقلاب بوده‌اند، اما برداشت ما از آن‌ها در طول زمان متفاوت بوده است. اینکه نماز هویت اجتماعی و تمدنی دارد، فهمی است برگرفته از درون انقلاب؛ بیرون از انقلاب نمی‌توان با قاطعیت چنین فهم گسترده‌ای ارائه داد. به همین دلیل هنوز هم برخی تصور می‌کنند نماز صرفاً یک امر فردی است.

وی در پایان تأکید کرد: گفتمان طاغوت اجازه نمی‌دهد هویت کامل یک امر مانند نماز به نمایش درآید؛ این هنر گفتمان انقلاب است. هویت اجتماعی و تمدنی که در نماز زایش کرده و رشد یافته، از برکات گفتمان انقلاب و سخنان امامین انقلاب است. بنابراین، انگاره‌های منفرد در حالت ناهشیار، مسئله‌ای مانند نماز را کاهش می‌دهند و باعث تقلیل آن می‌شوند. ما نیاز داریم از منظر اجتماعی به آن توجه کنیم و از مجموعه انگاره‌ها بهره بگیریم تا محدودیت یک انگاره به ما آسیب نزند.

منبع: ایکنا