نقش نماز در ارتقای فرهنگ محیط‌زیستی فرد و جامعه/ نماز بستری برای تقویت مسئولیت‌پذیری در برابر آفرینش
به گزارش روابط عمومی ستاد اقامه نماز، محمد مدادی، رئیس مرکز آموزش محیط زیست و تربیت محیطبان، به مناسبت سی و سومین اجلاس سراسری نماز یادداشتی با عنوان نقش نماز در ارتقای فرهنگ محیط‌زیستی فرد و جامعه را منتشر کرد.
متن یادداشت به شرح زیر است:
محیط زیست تنها مجموعه‌ای از منابع زیستی و غیرزیستی طبیعی نیست، بلکه بستری برای زندگی انسان و سایر موجودات و امانتی است که نسل امروز آن را از نسل‌های گذشته دریافت کرده و باید به نسل‌های آینده منتقل کند و از این منظر، حفاظت از محیط زیست علاوه بر ابعاد علمی، اقتصادی و مدیریتی، دارای یک بعد اخلاقی و فرهنگی نیز هست.
در فرهنگ اسلامی، نماز یکی از مهم‌ترین ارکان تربیت انسان و ارتباط او با خداوند است، نماز اگر با توجه و درک مفاهیم آن انجام شود، می‌تواند مجموعه‌ای از ارزش‌ها مانند مسئولیت‌پذیری، نظم، پاکیزگی، پرهیز از اسراف، رعایت حقوق دیگران و توجه به امانت الهی را تقویت کند؛ ارزش‌هایی که می‌توانند در شکل‌گیری رفتار مسئولانه نسبت به محیط زیست مؤثر باشند.
۱. نماز و تقویت احساس مسئولیت در برابر آفرینش
نماز، انسان را متوجه رابطه خود با خداوند و جایگاهش در جهان آفرینش می‌کند و در نگاه اسلامی، انسان مالک مطلق طبیعت نیست، بلکه در برابر آن مسئولیت دارد، این نگرش می‌تواند فرد را از نگاه صرفاً مصرف‌گرایانه به طبیعت دور کرده و به سمت نگاه امانت‌دارانه و مسئولانه سوق دهد.
۲. نماز و مفهوم پاکیزگی
یکی از روشن‌ترین ارتباط‌ها میان نماز و فرهنگ محیط‌زیستی، موضوع طهارت و پاکیزگی است. وضو و توجه به پاکیزگی بدن، لباس و محل نماز، فرد را به اهمیت پاکیزگی در زندگی روزمره متوجه می‌کند، البته از نظر محیط‌زیستی، این موضوع زمانی ارزشمندتر می‌شود که پاکیزگی با پرهیز از مصرف بی‌رویه آب همراه شود.
قرآن کریم در سوره اعراف، آیه ۳۱ می‌فرماید: «وَکُلُوا وَاشْرَبُوا وَلَا تُسْرِفُوا إِنَّهُ لَا یُحِبُّ الْمُسْرِفِینَ»؛ بخورید و بیاشامید و اسراف نکنید؛ زیرا خداوند اسراف‌کنندگان را دوست ندارد، بنابراین می‌توان میان وضو، پاکیزگی و مصرف مسئولانه آب یک پیوند تربیتی ایجاد کرد.
۳. نماز و مبارزه با اسراف
یکی از ریشه‌های مهم بسیاری از مشکلات محیط‌زیستی، مصرف بیش از ظرفیت طبیعت است و نماز می‌تواند بستری برای یادآوری مداوم ارزش‌هایی مانند قناعت، میانه‌روی و پرهیز از اسراف باشد، اگر این ارزش‌ها از حوزه عبادت به زندگی روزمره منتقل شوند، می‌توانند بر رفتارهایی مانند مصرف آب، انرژی، مواد غذایی، استفاده از پلاستیک، خریدهای غیرضروری، تولید و دفع پسماند اثرگذار باشند.
۴. نماز و تقویت نظم
نماز دارای زمان‌بندی مشخص است و فرد مسلمان را به رعایت نظم در طول روز دعوت می‌کند. نظم فردی می‌تواند زمینه‌ساز نظم اجتماعی شود و نظم اجتماعی نیز یکی از پایه‌های مدیریت صحیح محیط زیست است و رعایت قوانین مربوط به پسماند، مصرف انرژی، حفاظت از منابع آب، جلوگیری از تخریب طبیعت و احترام به فضاهای عمومی، همگی نیازمند نوعی انضباط فردی و اجتماعی هستند.
۵. نماز جماعت و مسئولیت اجتماعی
تأثیر نماز فقط به رابطه فرد و خدا محدود نمی‌شود، نماز جماعت یک تجربه اجتماعی است که ارزش‌هایی مانند همبستگی، همکاری، مسئولیت اجتماعی، توجه به منافع عمومی و احترام متقابل را تقویت می‌کند. و این ارزش‌ها برای حل مسائل محیط‌زیستی نیز ضروری هستند؛ زیرا بسیاری از مشکلات محیط زیست مانند آلودگی هوا، مدیریت پسماند، کمبود آب و تخریب منابع طبیعی، مسئله یک فرد نیستند و نیازمند همکاری جامعه‌اند.
۶. نماز و احترام به حقوق دیگران
آلودگی محیط زیست در بسیاری از موارد به معنای تضییع حقوق دیگران است، برای مثال، فردی که زباله خود را در طبیعت رها می‌کند، آب را آلوده می‌کند یا با مصرف بی‌رویه منابع، سهم نسل‌های آینده را کاهش می‌دهد، آثار رفتار خود را به دیگران منتقل می‌کند، از این منظر می‌توان مفهوم حق‌الناس را با مسئولیت محیط‌زیستی مرتبط دانست، البته باید توجه داشت که این ارتباط یک تفسیر اخلاقی و تربیتی است.
۷. نماز و تقویت تقوا و خودکنترلی
یکی از کارکردهای مهم عبادت، تربیت انسان و تقویت توانایی کنترل رفتارهای خود است. این موضوع در محیط زیست اهمیت زیادی دارد؛ زیرا بسیاری از رفتارهای مخرب محیط زیستی ناشی از ناتوانی در کنترل مصرف، راحت‌طلبی، تجمل‌گرایی و خواسته‌های آنی است. فردی که بتواند در رفتارهای روزمره خود خویشتن‌داری بیشتری داشته باشد، می‌تواند در مصرف منابع طبیعی نیز مسئولانه‌تر رفتار کند.
۸. نماز و تغییر نگرش از «مصرف‌کننده» به «امانت‌دار»
یکی از مهم‌ترین تغییرات فرهنگی مورد نیاز در حوزه محیط زیست، تغییر این نگرش است که طبیعت برای مصرف انسان نیست؛ بلکه انسان در برابر طبیعت مسئول است و نماز می‌تواند از طریق یادآوری ارتباط انسان با خالق و جهان آفرینش، زمینه تقویت چنین نگرشی را فراهم کند، در این نگاه، آب، خاک، جنگل، حیات‌وحش و سایر عناصر طبیعت تنها منابع قابل مصرف نیستند، بلکه بخشی از نظام آفرینش و محور مسئولیت فردی و اجتماعی هستند.
از این زاویه نگاه، نمازِ آگاهانه می‌تواند از طریق تقویت ارزش‌های اخلاقی و رفتاری مانند پرهیز از اسراف، پاکیزگی، نظم، خودکنترلی، مسئولیت‌پذیری و توجه به حقوق دیگران، زمینه شکل‌گیری و تقویت فرهنگ محیط‌زیستی را در افراد و اجتماع فراهم کند.
منبع : خبرگزاری حفاظت محیط زیست
