آداب و دعاهای هنگام وضو گرفتن + مکروهات وضو
وضو به معنی شستن صورت و دستها با آب روان و جاری، جزو آداب و عباداتِ مؤکد در دین اسلام و نیز از جمله مقدمات وضروریات قبل از فریضه ی نماز است. همچنین گفته شده که وضو گرفتن پیش از اعمالی چون طواف کعبه و لمس کردن خط قرآن واجب است. در باور مسلمانان وضو گرفتن پیش از رفتن به مسجد، وضو گرفتن پیش از خواب و در کل دائم الوضو بودن مستحب شمرده شده است. دعا نیز که یکی از راههای ارتباط با خدا و تقرب به بارگاه الهی است و باعث سبک شدن و آرامش روح می شود. اجتماع این دو عبادت، قابی زیبا برای تجلی بندگی می سازد. قابی که محتوای آن، هدیه ایست از طرف معصومین علیهم السلام و بزرگان دین که به ما ارزانی شده است و ما می توانیم با خواندن آنها آرامش بگیریم. در این مطلب بنا داریم با آداب و دعاهای وضو آشنا شویم. با ما همراه باشید.
آداب وضو
مستحب است هنگامى که اراده کردی وضو بگیرى، نخست مسواک بزنی زیرا بر طبق احادیث و روایات، مسواک موجب خوشبو شدن دهان و زیاد شدن حافظه می شود و مایه ی افزون شدن حسنات انسان و نیز باعث خشنودى پروردگار است. گفته شده که دو رکعت نماز با مسواک کردن برتر از هفتاد رکعت نماز بدون مسواک کردن است.[1] و در استحباب آن گفته شده که حتی اگر مسواک نباشد، کافى است که انگشتان را بر دندان بکشد.[2] و این دلیل و حجت روشنى برای تأیید اهمّیّت دادن اسلام به مسأله ی نظافت و پاکیزگی است. مستحباتی که برای وضو ذکر شده، عبارتند از:
- مستحب است آبی که برای وضو استفاده می شود بیش از یك مد (حدود 750 گرم ) نباشد.
- مسواك كردن؛ هر چند که با انگشت باشد. البته بهتر است كه با شاخه ی سبز، یعنی شاخه اى كه هنوز خشک نشده است ، مسواك نمود. (چوب ادراک ) چرا كه مسواک کردن، دهان را پاكیزه، حافظه را زیاد و بلغم را برطرف مى كند و نیز باعث خشنودى پروردگار است .
- گفتن نام خدا ؛ (بسم اللّه و بالله ) یا (بسم الله الرحمن الرحیم)
- شستن دست ها قبل از شروع وضو
- سه بار مضمضه كردن (گرداندن آب در دهان ). بهتر است كه آب را قورت نداده و بیرون بریزد.
- سه بار استنشاق كردن؛ یعنى آب را در بینى كشیدن و بیرون ریختن
- دو بار شستن صورت و دست ها.
- با دست راست یك كف آب بردارد و در كف دست چپ بریزد و سپس روى دست راست بریزد و دعای آن را بخواند.
- مردها در هنگامِ شستنِ دست ها، اول آب را بر پشت آرنج بریزند و در بار دوم، بر قسمت پیشِ آرنج یعنی قسمت داخلى آب بریزند و زن ها عکس این عمل نمایند یعنی اول، قسمت داخلی آرنج را بشویند و در مرتبه ی دوم پشت آرنج را بشویند.
- مستحب است كه آب روى قسمت بالاى آرنج ریخته شود.
- مستحب است كه آب را بر روی عضوِ وضو بریزد، نه اینکه عضو را درون آب فرو ببرد.
- مستحب است كه هنگام شستن، دست را بر روی اعضا بكشد؛ هر چند که بدون كشیدن دست، شسته شود.
- مستحب است كه هنگام شستن صورت، چشم ها را نبندد و باز بگذارد.
- خواندن آیة الکرسی هنگام وضو، مستحب است.
- خواندن سه مرتبه سوره قدر پس از وضو، سفارش شده است.
- پس از فراغت از وضو، بوی خوش استعمال کند.
- و البته در هر قسمت از وضو، مستحب است که دعاهای مخصوص هر قسمت را بخواند.
دعاهای وضو
برای شخص باایمان سزاوار است که به هنگام گرفتن وضو، به طرف قبله بنشيند، و ظرف آب را در سمت راست خود گذارد، و چون نگاهش به آب افتاد، اين دعا را بخواند:
- اَلْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذى جَعَلَ الْمآءَ طَهُورا وَلَمْ يَجْعَلْهُ نَجِسا ؛ ستايش مخصوص خدایى است كه آب را پاک كننده قرار داد، و آن را ناپاک نگردانيد.
از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت شده که فرمودند: «روزی امیرالمؤمنین علی علیه السّلام با فرزند خود محمّد حنفیه رضی الله عنه، نشسته بودند كه فرمودند: ای محمّد! برای من ظرفی از آب بیاور تا برای نماز وضو سازم. پس محمّد در جهت امتثال امر پدر، برای وضوی ایشان، ظرفی آب آورد. علی علیه السّلام مقداری از آن آب را با دست راست خود برداشتند و بر روی دست چپ ریختند و در آن حال این دعا را خواندند: «بسم الله و الحمدلله الّذی جعل الماء طهورا و لم یجعله نجسا»
سپس دست های خود را بشوید و پيش از آن كه دست ها را داخل ظرف آب كند بگويد:
- بِسْمِ اللَّهِ وَبِاللَّهِ اَللّهُمَّ اجْعَلْنى مِنَ التَّوّابينَ وَاجْعَلْنى مِنَ الْمُتَطَهِّرينَ؛ به نام خدا و به ذات الله، خدايا مرا از توبه كنندگان و طالبانِ پاکی قرار ده.
سپس سه مرتبه، سه كفِ دست آب، مضمضه [آب در دهان گرداندن] کرده و بگوید:
- اَللّهُمَّ لَقِّنى حُجَّتى يَوْمَ اَلْقاكَ وَاَطْلِقْ لِسانى بِذِكْراكَ؛ خدايا، آن روزى كه تو را ملاقات مى كنم، دليل محكم و حجتت را به من تلقين فرما، و زبانم را به ذکرت گويا كن.
سپس آبِ وضو را سه بار استنشاق کند و بگويد:
- اَللّهُمَّ لا تُحَرِّمْ عَلَىَّ ريحَ الْجَنَّةِ وَاجْعَلْنى مِمَّنْ يَشَمُّ ريحَها وَرَوْحَها وَطيبَها؛ خدايا بوى بهشت را بر من حرام مكن، و مرا از كسانى قرار بده كه بو و نسيم و عطر آن را ببويد.
بعد از آن، در هنگام شستن صورت بگوید:
- اَللّهُمَّ بَيِّضْ وَجْهى يَوْمَ تَسْوَدُّ فيهِ الْوُجُوهُ وَلا تُسَوِّدْ وَجْهى يَوْمَ تَبْيَضُّ فيهِ الْوُجُوهُ؛ خدايا چهره ام را سپيد گردان، در آن روزى كه چهره ها سياه خواهد شد، و چهره ی مرا سياه مكن، در روزى كه چهره ها سپيد مى گردد.
سپس در هنگام شستن دست راست این دعا را بخواند:
- اَللّهُمَّ اَعْطِنى كِتابى بِيَمينى وَالْخُلْدَ فِى الْجِنانِ بِيَسارى وَحاسِبْنى (حِسابا يَسيرا) [3]؛ خدايا پرونده ی اعمال من را به دست راستم بده، و نامه ی جاودانه بودن در بهشت را به دست چپم بده، و حسابم را به حسابرسی آسان رسيدگى فرما.
بعد از آن به هنگام شستن دست چپ بگوید:
- اَللّهُمَّ لا تُعْطِنى كِتابى بِشِمالى وَلا مِنْ وَرآءِ ظَهْرى وَلا تَجْعَلْها مَغْلُولَةً اِلى عُنُقى وَاَعُوذُ بِكَ مِنْ مُقَطَّعاتِ النّيرانِ؛ پروردگارا! پرونده ام را در دست چپم قرار مده، و آن از پشت سرم، به من وا مَگذار، و آن را بسته شده به گردنم ننما، که من از پاره هاى آتش به تو پناه مى برم.
سپس با همان رطوبت باقی مانده در دست راست، قسمت جلوى سر را مسح كند، و در آن حال بگوید:
- للّهُمَّ غَشِّنى رَحْمَتَكَ وَبَرَكاتِكَ؛ خدايا رحمت و بركاتت را بر من بپوشان.
سپس روی پاهاى خود را مسح كند، و به هنگام کشیدن مسح بگوید:
- اَللّهُمَّ ثَبِّتْنى عَلَى الصِّراطِ يَوْمَ تَزِلُّ فيهِ الاْقْدامُ وَاجْعَلْ سَعْيى فيما يُرْضيكَ عنّى يا ذَاالْجَلالِ وَالاْكْرامِ؛ خدايا مرا بر صراط ثابت بدار، در آن روزى كه قدمها مى لغزد، و تلاش و سعیم را در آنچه که تو را از من خشنود مى كند قرار بده، اى صاحب بزرگى و جلال و اكرام.
و هنگامی که از وضو فارغ شد، این دعا را بخواند:
- اَللّهُمَّ اِنّى اَسْئَلُكَ تَمامَ الْوُضُوءِ وَتَمامَ الصَّلوةِ وَتَمامَ رِضْوانِكَ وَالْجَنَّةَ؛ خدايا از تو مى خواهم كمالِ وضو، و كمال نماز، و كمال خشنودى ات و بهشت را.
و در آخر بگوید:
- اَلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ؛ حمد و ستايش مخصوص پروردگار جهانيان است.
و در پایان سه مرتبه سوره قدر را بخواند و بوی خوش استعمال کند.[4]
حدیثی از امام علی(ع) درباره دعاهای هنگام وضو
امیر المؤمنین، علی علیه السلام همه ی این دعاها را خواندند و بعد از اتمام وضو به فرزندشان محمد حنفیّه رضی الله نگاه کرده و فرمودند: ای محمّد! هر کس که مانند وضویی که من گرفتم، وضو بگیرد و آنچه را که من گفتم بگوید، خداوند متعال از هر قطره ی آب وضوی او، فرشته ای می آفریند تا او را تقدیس و تسبیح نموده و بزرگ بشمارد و خدای تعالی ثواب و پاداش همه این ها را تا روز قیامت، برایش ثبت و ضبط می نماید.[5]
مكروهات وضو:
بعضی اعمال، در هنگام وضو نکوهش شده و مکروه قلمداد شده اند، از آن جمله:
- كمک گرفتن از دیگران در مقدماتِ متصل به وضو؛ مانند ریختن آب در دست وضو گیرنده برای انجام وضو
- وضو گرفتن در محل استنجا[6]؛ مثلاً در توالت .
- وضو گرفتن در ظرفى كه طلاكوب یا نقره كوب است و یا نقش صورتِ انسان بر آن باشد.
- وضو گرفتن با آبهای دارای کراهت برای وضو؛
وضو گرفتن با یکی از آب هاى زیر مكروه است :
-
- آبى كه در معرض آفتاب گرم شده باشد.
- آبى كه به جهت انجام غسل واجب استفاده شده باشد.
- آب متعفن و بدبو.
- آب چاهى كه حیوانى در آن افتاده باشد البته قبل از كشیدن آب چاه به مقدار معین.(بعد از کشیدن مقدار معینی از آب این چاه، کراهت برطرف می شود.)
- آبى كه در آن حیواناتی مانند مار یا عقرب یا قورباغه مرده باشد.
- آب نیم خورده زن حائض .
- آب نیم خورده موش، اسب، قاطر، الاغ و حیوان نجاستخوار و مردارخوار، بلكه آب نیم خورده تمامی حیوانات حرام گوشت.[7]
کلام پایانی
البته همه ی این آداب و ادعیه ای که گفته شد، برای مشتاقان به کسب ثواب بیشتر و در صورت وجود امکان توصیه شده است. در غیر این صورت، هیچ اکراهی برای انجام آنها وجود ندارد همانطور که خداوند در قرآن کریم و در آیه ی مربوط به وضو می فرماید: خدا نمی خواهد بر شما تنگ بگیرد؛
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِذَا قُمْتُمْ إِلَی الصَّلَاةِ فَاغْسِلُوا وُجُوهَکُمْ وَأَیْدِیَکُمْ إِلَی الْمَرَافِقِ وَامْسَحُوا بِرُءُوسِکُمْ وَأَرْجُلَکُمْ إِلَی الْکَعْبَیْنِ ۚ وَإِن کُنتُمْ جُنُبًا فَاطَّهَّرُوا ۚ وَإِن کُنتُم مَّرْضَیٰ أَوْ عَلَیٰ سَفَرٍ أَوْ جَاءَ أَحَدٌ مِّنکُم مِّنَ الْغَائِطِ أَوْ لَامَسْتُمُ النِّسَاءَ فَلَمْ تَجِدُوا مَاءً فَتَیَمَّمُوا صَعِیدًا طَیِّبًا فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَأَیْدِیکُم مِّنْهُ ۚ مَا یُرِیدُ اللَّـهُ لِیَجْعَلَ عَلَیْکُم مِّنْ حَرَجٍ وَلَـٰکِن یُرِیدُ لِیُطَهِّرَکُمْ وَلِیُتِمَّ نِعْمَتَهُ عَلَیْکُمْ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ.»[8]؛
ای کسانی که ایمان آوردهاید، هنگامی که به [عزم] نماز برمی خیزید، صورت و دستهایتان را تا آرنج بشویید؛ و مسح نمایید قسمتی از سر را [نه تمام آن را] و روی پاهای خودتان را تا دو قوزکِ [هر دو پا][9]؛ و اگر جُنُب هستید خود را پاک کنید [= غسل نمایید]؛ و اگر بیمار یا مسافر بودید، یا یکی از شما از قضای حاجت آمد، یا با زنان نزدیکی کردهاید و آبی نیافتید؛ پس با خاک پاک تیمّم کنید، و از آن به صورت و دستهایتان بکشید. خدا نمیخواهد بر شما تنگ بگیرد، لیکن میخواهد شما را پاک، و نعمتش را بر شما تمام گردانَد؛ باشد که سپاسِ [او] را به جای آورید.[10]
کاری از تحریریه ستاد اقامه نماز
پی نوشت ها
- بحارالانوار، جلد 77، صفحه 342، حدیث 21.
- کافى، جلد 3، صفحه 23، حدیث 5
- سوره الانشقاق، آیه 8.
- مصباح کفعمى، صفحه 11.
- وسائل الشیعه، ج 1، ص 282 و 297 و بحارالانوار، ج 77، ص 319
- تطهیر بول و غائط در اصطلاح فقه استنجا نامیده میشود و از آن در باب طهارت بحث شده است.
- آداب معنوی 2000 عمل مستحب و مكروه- روح الله ولى ابرقوئى
- سوره مائده، آیه 6
- تفسیر قرآن، آیهٔ ۶ سورهٔ مائده، دکتر خرمدل
- تفسیر قرآن، سورهٔ نور، دکتر خرمدل
