اقسام آب ها و احکام آن
آب! تنها مایعی که در متون و احکام اسلامی، از آن به عنوان پاک کننده ی نجاست یاد شده است. اعمالی مانند غسل و وضو نیز فقط با آب صحیح است و بعضی از نجاسات نیز فقط با آب پاک میشوند. در قرآن کریم و سایر متون اسلامی، آب دارای اهمیت بسیاری است و آیات متعددی درباره ی آن، نازل شده و احکام و آداب فراوانی نیز برای آن، ذکر شده است. چنانچه در آیه 48 سوره فرقان از آن به عنوان رحمت و مایه طهارت و پاکی یاد شده است:«وَهُوَ الَّذِي أَرْسَلَ الرِّيَاحَ بُشْرًا بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ ۚ وَأَنْزَلْنَا مِنَ السَّمَاءِ مَاءً طَهُورًا»؛ و او خدایی است که بادها را برای بشارت پیشاپیش باران رحمت خود فرستاد، و از آسمان آبی طاهر و مطهّر نازل کردیم. در این مقاله قصد داریم به اقسام آب ها و احکام آن بپردازیم. با ما همراه باشید.
اقسام آب ها
آب از نظر ماهیت، یا مطلق است يا مضاف، و از لحاظ تغییرپذیری از نجاست، یا کثیر است یا قلیل؛
آب مضاف، به آبی گفته می شود كه آن را از چيزی بگيرند مثل آب ميوه و گلاب و يا اینکه با چيزی مخلوط كنند مانند آبی كه به اندازه ای با گِل، شکر و مانند آن مخلوط شده باشد به حدی كه عرفاً ديگر نتوان به آن «آب» گفت.
آب مطلق، به آبی گفته می شود که اطلاق کلمه ی آب بر آن، به تنهایی و بدون هیچ قید و شرطی صحیح باشد، مانند آب باران، آب چشمه، آب دریا، آب چاه و مانند آن. آب قلیل و آب کثیر از اقسام آب مطلق هستند.
آب قلیل، به آبی گفته می شود که در برخورد با نجاست نجس میشود.
آب کثیر، به آبی گفته می شود که؛ صرف برخورد با نجاست، آن را نجس نمی کند بلکه تنها وقتی نجس میشود که رنگ، بو یا مزه نجاست بگیرد. آب جاری، چشمه، چاه، باران و آب کُر از اقسام آب کثیر هستند.
احکام آب ها
احکام آب مضاف
آب مضاف در صورتی که از اصل پاک باشد و با نجاستی هم برخورد نکرده باشد، طاهر است، ولی به اجماع فقها، رافع حدث نیست یعنی نمیتوان با آن آب، وضو گرفت یا غسل انجام داد و گفته شده که، حتی در حالت اضطرار نیز، نمی تواند خبث (نجاست) را برطرف سازد و چنانچه با نجس یا متنجِّس [1]، هر اندازه هم که اندک باشد، برخورد کند، نجس میشود. مگر این که آب مضاف، از بالا به سوی پایین جریان یابد و نجاست، در پایین با آن برخورد کند، در این صورت است که بخش بالایی آن متنجّس نمیگردد؛ به عنوان مثال، وقتی از لیوان بر دست نجس آب میوه ریخته شود آنچه که در لیوان است نجس نمیشود، حتی در صورتی که با آب میوه ی نجس شده ای که در دست است، متصل باشد، [2]
بصورت کلی، احکام زیر بر آب مضاف، مترتب است؛
- آب مضاف، چیز نجس را پاک نمیکند به این معنی که جزء مطهرات نیست.
- آب مضاف با برخورد به نجاست، نجس میشود، هر چند که مقدارنجاست کم باشد و بـــو یا رنگ و مزه ی آب عوض نشود و هر چند که مقدار آب مضاف به اندازه ی آب کُر باشد.
- وضو گرفتن و غسل کردن با آب مضاف باطل است.
مسائل مربوط به آب مضاف
مسئله 1- همچنین در صورتی که آب مضاف، با فشار، با نجاست تماس بیابد، حتی چنانچه، نجاست بالاتر از آب مضاف باشد، آب نجس نمی شود، مانند فوران آبِ مضاف بر نجس. [3][4]
مسئله 2- آب مضافِ نجس شده، با پیوستن به آب کر یا جاری، البته به شرطی که آب کر یا جاری از اطلاق خارج نگردد، پاک می شود به شکلی که آب مضاف هم به آبِ مطلق تبدیل شده و پاک میشود و میتوان با آن، رفع حدث و ازاله ی خبث کرد. [5] [6]
مسئله 3- آبی كه قبلاً مطلق بوده ولی حالا مشخص نيست که مضاف شده يا نه، در حكم آب مطلق است؛ يعنی چيز نجس را پاک میكند و اعمالی مثل وضو و غسل با آن صحيح است، همچنین آبی كه قبلاً مضاف بوده ولی اکنون معلوم نيست که مطلق شده يا نه، در حكم آب مضاف است؛ يعنی چيز نجس را پاک نمیكند و اعمالی مانند وضو و غسل با آن باطل خواهد بود.
مسئله 4- آبی كه مطلق يا مضاف بودن آن مشخص نیست و معلوم هم نباشد كه قبلاً مطلق بوده يا مضاف، نمی تواند نجاست را پاک كند و اعمال نظیر وضو و غسل نيز با آن آب باطل است، ولی در صورتی که به اندازه آب كر يا بيشتر از آن باشد و در موقعیتی، نجاست به آن برسد، حكم به نجس بودن آن آب نمیشود، هرچند که احوط اجتناب است و اين احتياط ترک نشود.
مسئله 5- آبی كه موقع شستن و برطرف كردن نجاست از شیءِ نجس جدا میشود «غُساله» نام دارد. در صورتی که بخواهید با آب قليل چيز نجس شده ای را پاک کنید، غساله ی اول، كه به وسيله ی فشار یا خود به خود از آن خارج میشود، نجس است و چنانچه از چيزهايی است كه با یکبار شستن، پاک نمی شود و بايد دو مرتبه شسته شود، لازم است که از غساله دوم نيز اجتناب شود.
احکام آب مطلق
آب مطلق یا آب خالص، یا از آسمان میبارد که همان باران است و یا از زمین (سفره های آب زیر زمینی) میجوشد که همان آب جاری است. اما اگر خود به خود از زمین نجوشد و همان جا باشد و انسان برای رسیدن به آن، حفاری نماید، آب چاه است. اما، آبی که نه از آسمان می بارد و نه از زمین میجوشد، آب راکد است که اگر حجم آن تقریباً به اندازه ی ۳۸۴ لیتر باشد، آب کر و در صورتی که کمتر از آن باشد آب قلیل خواهد بود.
احکام زیر بر آب مطلق مترتب است:
- آب مطلق از مطهرات است بدین معنی که چیز نجس را پاک میکند.
- آب مطلق البته، غیر از آب قلیل، تا زمانی که بر اثر تماس با نجاست، رنگ، بو یا مزه ی نجاست نگرفته باشد، پاک است.
- وضو گرفتن و غسل کردن با آب مطلق صحیح است.
مسائل مربوط به آب مطلق
مسئله 1- برای اینکه آثار و احکام شرعی آب مطلق، بر آبی مشتمل شود، صدق عنوان مطلق به آن از نظر عرفی کفایت می کند، بنابراین، با توجه به این که، صرفِ ناخالصی و غلظتِ آب به علت وجود املاحِ مختلف، مانع از اطلاقِ عنوانِ آب مطلق بر آن نمیشود، بر این اساس، جایز است با آب دریایی که بر اثر وجود املاحِ مختلف و فراوان غلیظ شده است، مانند آب دریاچه ی ارومیه، چیزهای نجس را پاک کرد و با آن اعمالی مثل غسل و وضو را انجام داد.
بنابر این آبهای معدنی و نیز آب برخی از درياچه ها كه با نمك مخلوط شده است و نيز آب لوله كشی كه در آن كلُر یا ماده ضد عفونی مشابه ريختهاند، در حكم آب مطلق هستند، مگر در صورتی كه مقدار ماده ی مخلوط شده (در اینجا نمک و کلر و …) به قدری زياد باشد كه دیگر به آن «آب مطلق» نگويند.
مسئله 2- هرگاه آب را به جایی نسبت دهیم که در صورت خارج کردنِ آب، از آنجا، باز هم بتوانیم به آن، فقط عنوان آب بدهیم، چنین آبی، آب مطلق است، مانند آب دریا، آب چاه، آب رودخانه و … همچنین آبی که به وسیله ی عبور از خاک متغیر شده باشد، که در این صورت آب از آن جدا شده و اصطلاح آب مطلق، بر آن صدق میکند.[7]
مسئله 3- انجام طهارت با هر آب مطلقی که صفاتِ ذکر شده را داشته باشد و با هر وصفی از قبیل گوارایی و شوری، گرمی و سردی، نزول از آسمان یا جوشش از زمین، مباح است. دلیل حکم مباح بودن و جوازِ آن، نصوص یاد شده از کتاب و سنت است.[8][9]
اقسام آب مطلق
آب مطلق بر پنج قسم است:
آب كُر (تقریباً معادل 384 لیتر) [10]
آب قليل (کمتر از 384 لیتر)
آب جاری (از زمین می جوشد)
آب باران (از آسمان می بارد)
آب چاه (راکد)
امام خمینی (قدّسسرّه) در کتاب تحریرالوسیله در بیان اقسام آب مطلق چنین نوشته است: «المطلق اقسام: الجاری و النابع بغیر جریان، و البئر و المطر و الواقف و یقال له: الراکد.» [11]؛ اقسام آب مطلق: آب جاری و آبی که (از زمین) میجوشد ولی جریان ندارد و آب چاه و آب باران و آب ایستاده، که به آن «راکد» میگویند. به این توصیف، آب کر و آب قلیل قسیم یکدیگر در نظر گرفته شده و از آن دو با تعبیر واقف و راکد یاد شده است.
احکام آب کر
با توجه به احکام وفتاوا، کُرّ، آبِ غالب بر نجاست است، بنابراین در صورتی که غلبه آب مطلق بر چیزِ نجس باشد به نحوی که عین نجاست و یا بو، رنگ و مزه ی آن باقی نباشد و در اثر آن آب، نجاست برطرف شود، پاک شده و محکوم بطهارت است و آنچه مهم است و در اینجا موضوعیت دارد و ملاکِ طهارت است، ازاله و برطرف شدن عینِ نجاست و ترکیبات و آثار آن می باشد بهر نحوی که باشد.
آب کر، بنابر اقوی، به مقدار آبی اطلاق می شود که اگر آن را، در ظرفی که طول و عرض و عمقِ آن هر یک به اندازه ی سه وجب باشد بریزند، آن را پر کند و وزن آن هم از صد و بیست و هشت مَنِ تبریزی، بیست مثقال کمتر باشد و یا اینکه بر حسب کیلو 740/376 کیلوگرم باشد، و بهحسب لیتر هم به همین مقدار می باشد. [12] بنابراين آب لوله کشی كه معمولاً متصل به منبعی بزرگ است و همچنين هر لوله ی دیگری ای كه متصل به آب كر باشد، حكم آب كر را دارد.
مسائل مربوط به آب کر
مسئله 1- اگر عين نجاست مثل: خون، ادرار، مشروبات الكلی و يا هر چيزی كه به نحوی نجس شده و حامل عينِ نجاست است به آب كر برخورد کند، در صورتی که رنگ، بو و يا مزه آب را تغيير دهد، آب كر نجس می شود، ولی چنانچه تغيير ندهد و يا به چيز ديگری غير از عين نجاست تغيير دهد، نجس نخواهد شد، هر چند که شايسته است در صورت دسترسی، از آب پاک و نظيف استفاده شود.
مسئله 2- در صورتی که بوی آب کر به واسطه ی تماس با عاملی غیر از نجاست تغییر کند، آن آب، نجس نمیشود، و تا زمانی که به آب مضاف بدل نشده، پاک کننده است.
مسئله 3- چنانچه عين نجاست به آبی كه مقدارِ آن، بيشتر از مقدار كر است برسد و بو يا رنگ و مزه و یا بخشی از آن را تغيير دهد، در صورتی که مقداری از آن آب كه تغيير نكرده، كمتر از میزانِ كر باشد، تمام آن آب نجس می شود، اما اگر مقداری از آب كه تغييری نكرده، به اندازه ی كر يا بيشتر از كر باشد، تنها آن مقداری كه تغيير كرده، نجس است و مابقی پاک خواهد بود.
مسئله 4- اگر چيز نجس شده را زير شيرِ آبی كه متصل به كر است شست و شو کنند، آبی كه از آن می ريزد، در صورتی که متصل به آبِ كر باشد و رنگ و بو يا مزه ی نجاست را به خود، نگرفته باشد و عين نجاست هم در آن نباشد، پاک خواهد بود.
مسئله 5- در صورتی که مقداری از آب كر يخ ببندد و بقيه ی آن به اندازه ی كر نباشد، اگر نجاست به آن قسمت یخ نزده برسد نجس می شود و هر مقدار از يخ هم كه آب شود نجس خواهد شد.
مسئله 6- اگر انسان شک داشته باشد آبی كه قبلاً به اندازه كر بوده، اکنون از كر كمتر شده است يا نه، چنانچه تفاوت محسوسی نكرده باشد، همچنان حكم آب كر بر آن مترتب است؛ به این معنی که نجاست را پاک می كند و در صورتی که نجاستی هم به آن برسد نجس نمی شود ولی آبی كه قبلاً مقدارِ آن، از كر كمتر بوده و انسان شک دارد که اکنون به اندازه كر شده يا نه، حكم آب كر را ندارد.
مسئله 7- آبی که از فوّاره بیرون می آید، در صورتی که متصل به آب کر باشد، شیء نجس، آب نجس و نیز هر متنجس دیگری را که قابل تطهیر با آب است، پاک می کند، اما در صورتی که قطره قطره روی چیز یا آبِ نجس بریزد، آن را پاک نخواهد کرد، مگر آنکه چیزی روی فواره ی آب بگیرند، تا آبِ آن قبل از قطره قطره سرازیر شدن، به آبِ نجس متصل شود و بهتر این است که آب فوّاره با آن آب نجس، مخلوط شود.
مسئله 8- كر بودن آب از سه راه اثبات می شود:
- خود انسان به كر بودن آن آب، يقين حاصل كند.
- دو مرد عادل به كر بودن آن آب، شهادت دهند.
- شخصی كه آب در اختيار اوست و به بی اعتنايی به مسائل و احکام شرعی معروف نيست، از كر بودن آب خبر دهد.
آب قلیل
آب قليل، آبی است كه مقدارِ آن، كمتر از كر باشد و از زمين هم نجوشد و آب باران (در حال باریدن) هم نباشد.
احکام و مسائل مربوط به آب قلیل
مسئله 1- چنانچه آب قليل روی چيزی که نجس شده، بريزد و يا چيز نجس به آب قلیل برسد، آن آب، نجس می شود، ولی در صورتی که آب قليل را از بالا روی چيز نجس بريزند، آن مقداری كه به چيز نجس میرسد، نجس و آن مقداری که بالاتر از آن باشد پاک است.
مسئله 2- چنانچه آب قليل مثل یک فواره با فشار از پايين به سمت بالا برود، اگر نجاست به بالا برسد، آبِ قسمت پايين نجس نمیشود، ولی در صورتی که نجاست به پايينِ آب برسد، بالا هم نجس می شود.
مسئله 3- آب قلیلی که برای شست و شو و طهارتِ عین نجاست روی چیز نجس ریخته می شود و از آن جدا می گردد، نجس است و بنابر احتیاط واجب، لازم است از آب قلیلی هم که بعد از برطرف شدن عین نجاست، برای آب کشیدن چیز نجس روی آن میریزند و از آن جدا میشود اجتناب کنند. ولی آبی که با آن مخرج غائط را میشویند با حصول پنج شرط پاک است:
- بو یا رنگ و یا مزه نجاست نگرفته باشد؛
- عامل نجاستی از خارج به آن نرسیده باشد؛
- نجاست دیگری مثل خون یا بول یا غائط از آن، بیرون نیامده باشد؛
- ذره های غائط در آن آب پیدا نباشد؛
- نجاست، بیشتر از حد معمول، به اطراف مخرج نرسیده باشد.
آب جاری
آب جاری، آبی است كه از زمين جوشيده و بر روی آن جريان داشته باشد، مانند آب چشمه و قنات.
احکام و مسائل مربوط به آب جاری
مسئله 1- آب جاری، حتی اگر کمتر از آب کر باشد، در صورتی که نجاست به آن برسد، تا وقتی که بو یا رنگ یا مزه آن به دلیل تماس با نجاست تغییر نکرده باشد، پاک است.
مسئله 2- چنانچه نجاستی با آب جاری برخورد کند، مقداری از آن آب، که بو یا رنگ و یا مزهاش به واسطه ی تماس با نجاست تغییر کرده، نجس است ولی طرفی از آن، که متصل به چشمه (منبع آب جاری) است، حتی اگر مقدارِ آن، کمتر از کر باشد، پاک است و آبهای طرف دیگر نهر، اگر به اندازه کر باشد و یا به واسطه آبی که تغییری نکرده است، به آب طرفِ چشمه متصل باشد، پاک است، و در غیر این صورت نجس است.
مسئله 3- آب چشمهای که جاری نیست، لیکن، به گونه ای است که چنانچه مقداری از آن را بردارند، باز هم میجوشد، در حکم آب جاری است، به این معنی که اگر نجاست به آن برسد، مادامی که بو یا رنگ و یا مزه ی آن به واسطه برخورد با نجاست تغییر نکرده، پاک است. همچنین آبی كه كنار نهر ايستاده و به آب جاری متصل است، در نجس نشدن حكم آب جاری را دارد.
مسئله 4- چشمه های فصلی مانند چشمه ای كه مثلاً در فصل زمستان میجوشد و در فصل تابستان از جوشش می افتد، مادامی كه میجوشد، در حکم آب جاری است.
مسئله 5- آبی كه بر روی زمين جاری است، ولی از زمين نمی جوشد، در صورتی که كمتر از مقدار كر باشد و نجاست به آن برسد، نجس می شود. اما چنانچه از بالا با فشار به پایین بریزد، اگر نجاست به پایین آن برسد، قسمت بالای آن نجس نمیشود.
مسئله 6- آب حوض حمام یا استخر، اگرچه میزان آن، کمتر از مقدار کر باشد، در صورتی که به خزینه ای که آب آن به اندازه کر است متصل باشد، در حکم آب جاری است.
مسئله 7- آب لولههای ساختمان و آب لوله های حمام که از شیرها و دوشها میریزد ، در صورتی که متصل به آب کر يا شبكه آب شهری باشد، در حکم آب کر است.
آب باران
احکام و مسائل مربوط به آب باران
مسئله 1- در صورتی که به چیز نجسی که عین نجاست در آن نیست، یک بار باران ببارد، محلی که باران به آن رسیده پاک میشود، و در فـرش و لباس و مانند اینها فشار لازم نیست، لیکن باریدن چند قطره فایده ندارد، بلکه باید باران به حدی باشد که عرفاً بگویند باران میآید و به حدّ جاری شدن برسد؛ و چنانچه زمین، به گونه ای است که آب در آن جاری نمی شود، کافی است به حدی باران ببارد که اگر بر زمین سخت می بارید، بر روی آن جریان پیدا می کرد.
مسئله 2- در صورتی که باران، به عین نجاست ببارد و به جای دیگر نیز ترشح کند، اگرعین نجاست همراه آن نباشد، و بو یا رنگ یا مزه ی نجاست، نگرفته باشد، پاک است. لیکن اگر باران بر خون ببارد و به جای دیگر ترشح کند، چنانچه ذره ای خون در آن وجود داشته باشد، یا آنکه بو یا رنگ یا مزه خون گرفته باشد، نجس خواهد بود.
مسئله 3- چنانچه عین نجاست بر روی بام عمارت باشد، تا زمانی که باران بر روی بام میبارد، آبی که به چیز نجس برخورد کرده و از سقف یا ناودانِ بام سرازیر می شود، اگر که صفاتِ عین نجاست را نداشته باشد و تبدیل به مضاف نشده باشد، پاک است؛ و بعد از تمام شدنِ باران، چنانچه معلوم باشد آبی که میریزد به چیز نجس برخورد کرده است، بنابراین، نجس می باشد.
مسئله 4- اگر باران بر روی زمین نجسی ببارد، آن زمین پاک میشود و چنانچه باران بر روی زمین جریان یابد و در هنگام بارش باران به نقطه ی نجسی که زیر سقف است برسد، آنجا را نیز پاک میکند، البته به شرطی که مضاف یا متغیر به نجاست نشده باشد.
مسئله 5- خاک نجسی که به دلیل بارش باران، گِل شود، پاک شده است؛ چنانچه آب باران به همه جای خاک برسد و بنابر احوط هنگام مخلوط شدن با خاک، تبدیل به آبِ مضاف نشده باشد.
مسئله 6- موقعی که آب باران در جایی جمع شود، اگرچه مقدارِ آن کمتر از مقدار کر باشد، چنانچه در هنگام بارش باران، چیز نجسی را در آن آبِ جمع شده بشویند و آب، بو یا رنگ یا مزه نجاست را به خود نگیرد، آن چیز نجس پاک خواهد بود.
مسئله 7- اگر بر روی فرش پاکی که بر روی زمین نجس است، باران ببارد و بر روی زمین نجس جریان پیدا کند، علاوه بر اینکه فرش نجس نمیشود، زمین هم پاک می شود، مگر اینکه آن آب، مضاف یا متغیر به نجاست شود.
مسئله 8- چنانچه بعد از قطع شدن بارش باران، آب باران در گودالی جمع شود و مقدار آن، کمتر از آب کر باشد، در صورت برخورد نجاست با آن، نجس میشود.
آب چاه
احکام و مسائل مربوط به آب چاه
مسئله 1- چنانچه نجاست، به آب چاهی كه از زمين می جوشد، و لو اینکه كمتر از كر باشد، برسد، مادامی كه بو يا رنگ يا مزه آن را تغيير نداده، پاک است، البته مستحب است که پس از تماس با بعضی از نجاست ها، به اندازه ای كه در كتاب های مربوطه توصیه شده، از آن آب بكشند.
مسئله 2- اگر نجاستی در چاه ریخته شود که بو يا رنگ يا مزه آب آن را تغيير دهد، در صورتی که تغيير آب چاه از بين برود، زمانی پاک میشود كه با آب تازه ای كه از چاه جوشیده مخلوط شود و آب پاک بر آن غلبه نماید.
احکام شک در ماهیت آب
1-آبی که نمیدانیم پاک است یا نجس، از نظر شرع پاک است، ولی آبی که قبلاً نجس بــوده و نمیدانیم که بعداً پاک شده یا نه، در حکم نجس است.
2-آبی که قبلاً به اندازه ی آب کر بوده، چنانچه شک کند که از مقدار کر کمتر شده یا نه، در حکم آب کر است و آبی که قبلاً کمتر از میزانِ کر بوده، مادامی که انسان یقین نکند که به مقدار کر رسیده است، در حکم آب قلیل است.
بنابر این، برای ترتب آثار کر بودن آب برای طهارت، علم داشتن به کر بودن آن واجب نیست، بلکه اگر سابقه ی کر بودن آب پیش از این، احراز شود، جایز است که بنا را بر کر بودن آب بگذاریم. (به عنوان مثال، چنانچه بدانیم که آب موجود در دستشویی های قطار و … سابق بر این، به اندازه ی آب کر و یا بیشتر بوده است و اکنون شک کنیم که از کر بودن افتاده یا نه، میتوانیم بنا را بر کر بودن آن بگذاریم).
طریقه ی تطهیر ظروف:
۱- ظروف نجس را باید سه مرتبه با آب قلیل شست تا پاک شود، ولی با آب کر و آب جاری یک مرتبه کافی است.
۲- ظرفی را که سگ در آن، آب یا چیز روانِ دیگری خورده و یا آن را لیسیده است باید ابتدا با خاکمال کردن شستشو کرد و سپس با آب شست، و اگر با آب قلیل شسته میشود، لازم است که پس از خاکمال کردن دو مرتبه با آب شسته شود.
۳- ظرفی را که خوک، در آن، آب یا غذای روان بخورد، باید هفت مرتبه شسته شود، ولی خاکمال آن لازم نیست.
طریقه ی تطهیر غیر ظروف:
1-چیزی که به دلیلی، نجس شده است، اگر در صورت ازاله ی عین نجاست، یک مرتبه آن را در آب کر یا آبِ جاری فرو ببرند و یا زیر شیر آبی که به آب کر متصل است، بگیرند به نحوی که آب به همهی نقاطی که نجس شده برسد پاک میشود، و در مورد فرش و لباس و امثال آنها، بنابر احتیاط (واجب)، لازم است که آن را پس از فرو بردن در آب، بفشارند و یا تکان بدهند.
2- چیزی که بر اثر برخورد با بول نجس شده است، زمانی که پس از ازاله ی عین نجاست، دو مرتبه آب قلیل روی آن ریخته شود، پاک خواهد شد، و چیزی که با نجاسات دیگر برخورد داشته و نجس شده است، پس از ازاله ی عین نجاست، چنانچه یک مرتبه شسته شود پاک خواهد شد.
3- چیز نجس شده ای را که با آب قلیل آب میکشند، لازم است آبی که روی آن میریزند، حتماً از آن جدا شود و چنانچه قابل فشردن است، مانند لباس و پتو و فرش، باید آن را فشار دهند تا آب از آن خارج شود.
4- در تطهیر چیزهاایی مثل فرش نجس و مانند آن با آب لوله کشی، خارج شدن آب غساله شرط نیست، بلکه به صرف رسیدن آب به محل نجاست، بعد از برطرف کردن عین نجاست و حرکت غساله از جای خود به وسیله ی دست کشیدن بر فرش در هنگامِ جریان آب بر روی فرش، طهارت حاصل میشود.
5- لباسهای نجسی که در هنگام تطهیر، آب را رنگین می کنند (رنگ پس می دهند)، چنانچه رنگ پس دادن لباس، سبب مضاف شدن آب نشود، لباسهای نجس با ریختن آب بر آنها پاک میشوند.
6-لباسهای نجسی که برای تطهیر از نجاست، در ظرفی گذاشته میشوند و سپس آب لوله کشی بر روی آنها ریخته شده و سراسر روی آنها را فرا میگیرد، لباس و ظرف و آب و پرزهایی که از لباس جدا شده و بر روی آب دیده میشوند و همراه با آب به بیرون میریزند، همگی پاک هستند. (البته همانطور که قبلاً گفته شد، در مورد لباس و امثال آن بنابر احتیاط، باید آنها را پس از فرو بردن در آب، فشار داده و یا تکان بدهند).
احکام دیگر آب
- ادرار کردن در آب، مکروه است.[13]
- برپایی نماز در گذرگاه آب[14] و نیز آب بستن به منطقه ی دشمن در حالت جهاد کراهت دارد.[15]
- بنا به نظر مشهور فقها، فرو کردن سر در آب برای شخص روزهدار در هنگام گرفتن روزه واجب معین[16] و همچنین، قضای روزه ی ماه رمضان در بعد از ظهر تا اذان مغرب، حرام است؛ لیکن در باطل شدن روزه با انجام دادن آن عمل، اختلاف است.[17]
- در حالت عادی، وضو گرفتن و انجام غسل جز با آب، صحیح نیست.[18]
- آب و غذای نيمخورده سگ و خوک، نجس است و خوردن آن حرام دانسته شده است ولی نيمخورده ی حيوانات حلال گوشت، پاک است، لیکن خوردن آن، در غير پرندگان و گربه، مكروه شمرده شده است و در مورد نیم خورده ی گربه گفته شده است که كراهت ندارد و در مورد پرندگان كراهت آن محل تأمل است. و طبق آنچه که در برخی از روايات آمده است، نيم خورده ی مؤمن شِفاست.
- آبی كه عين نجاست در آن ريخته شده است و بو يا رنگ و يا مزه ی آن را تغيير داده، اگر به آب كر يا جاری متصل شود و يا آب باران در آن بريزد و تغيير حاصل از نجاست، از بين برود، بنابراحتياط واجب در صورتی پاک میشود كه آب باران يا كر يا جاری کاملاً با آن مخلوط شده و بر آن غلبه كند، همچنين است حكم آب قليلی كه نجس شده باشد. بنابراین، اگر آب حوضچه هايی كه كمتر از میزان كر می باشد نجس شود، پاک شدن آن به مجرد اتصال به آب كر يا آب جاری محل اشكال است.و با غلبه ی آب مطلق پاک خواهد شد.
- آبی كه عين نجاست، مانند ادرار یا خون، به آن برسد و بو يا رنگ و يا مزه ی آن را تغيير دهد، حتی اگر آب كر يا آب جاری باشد نجس میشود، ولی در صورتی که اوصاف آن به واسطه ی نجاستی كه بيرون آن است تغيير كند، مثلاً مرداری كه كنار آب و خارج از آن است بوی آن را تغيير دهد، نجس نمی شود.
پاسخ به برخی سؤالات فقهی درباره آبها و احکام آن [19]
پرسش 1- اگر رنگهای ساختمانی و صنعتی به لباس بچسبند و با آب و صابون هم تمیزنشوند و لباس هم از قبل نجس بوده باشد، آیا با وجود لکه ی رنگ، آن لباس با آب پاک می شود؟
پاسخ: ظاهر آنها با شستن پاک می شود و در نماز حکم محمول را دارد.
پرسش 2- من مهندس معمار هستم، مدتی است که برای تأمین فشار آب لوله کشی در آپارتمان ها از پمپ آب استفاده می شود، پمپ های آب معمولاً دو نوع سیستم دارند: نوع متداول آن که برای آپارتمان های بیش از 3 طبقه استفاده می شود، آب را به یک مخزنِ کوچک (بالن 80 تا 150 لیتر) تحت فشار وارد می کند، سپس آب ازطریق فشارِ این بالن به داخل لوله های ساختمان فرستاده می شود، در این مرحله، برای اینکه آب به شبکه ی شهری برنگردد، شیر یکطرفه ای، اتصال آن را با آب شهری قطع می کند، به این ترتیب آب داخل لوله های ساختمان از آب کر منقطع می شود، مؤمنین طبق فتاوای سابق که آب لوله کشی را به آب کر متصل می دانستند، آب را کر فرض می نمایند، لذا خواهشمند است ازسازمان نظام مهندسی بخواهید سیستمی طراحی و برای استفاده مجوز داده شود که اتصال آن از کر قطع نشود.
پاسخ: نصب پمپ به این صورت در اصل، اشکال دارد و تنها به این صورت جایز است که آب بدون فشار وارد مخزنی شود و بعد از آن با فشار پمپ به بالا فرستاده شود و با توجه به آنچه که شما نوشته اید، این آب حکم آب قلیل را پیدا می کند مگر اینکه به محض باز کردن شیر آب در ساختمان، شیر اتصال مخزن با آب لوله کشی شهر باز شود و به آب لوله کشی شهر متصل شود.
پرسش 3- در صورتی که آب مجهول الهویه باشد و سابقه ی آن هم معلوم نباشد و نتوان مطلق یا مضاف بودن آن را تشخیص داد، این آب چه حکمی دارد؟
پاسخ: آبى كه مشخص نيست مطلق است يا مضاف و حالت سابقه آن هم معلوم نيست، چيزى را پاک نمىكند، وضو و غسل هم با آن باطل است، لیکن اگر نجاستی به آن برسد، نجس نمىشود.
پرسش 4- اگر آب مضاف، نجس شده باشد، چگونه میتوان آن را تطهیر کرد؟
پاسخ: هرگاه آب مضافِ نجس، با آب كر يا آب جارى، به صورتی مخلوط شود كه ديگر به آن مضاف نگويند، پاک میشود.
پرسش 5- اگر استخر بزرگی از آب مضاف (مثلاً گلاب) پر شده باشد و گوشه ای از آن با نجاست برخورد کرده و نجس شود، آیا نجاست به همه آن سرایت میکند؟
پاسخ: خیر، تنها همان گوشهای که مثلاً قطره خونی در آن افتاده است و اطرافِ آن نجس میشود ولی به بقیه ی آب استخر سرایت نمی کند.
پرسش 6- بعضی وقت ها، آبى که از لوله خارج میشود کاملاً به رنگ سفید است، ولى بعد از اینکه چند لحظه در ظرف می ماند، صاف و بی رنگ میشود، آیا این آب در ابتدا حکم آب مضاف را دارد؟
پاسخ: خیر، مضاف نیست و وجود حباب های هواست که آن را به این صورت درآورده است.
کاری از تحریریه ستاد اقامه نماز
پی نوشت ها
- در اصطلاح فقه اسلامی، نجس به مواردی گفته میشود، که تماس با آنها و آنچه با شرایطی به آنها برخورد کند، نوعی از ناپاکی یعنی همان نجاست، را به برخورد کننده منتقل میکند، که در پی آن احکام خاصی برای شیء دارای نجاست، که متنجس نامیده میشود، به وجود میآید. به عنوان نمونه با لباس متنجس، به استثنای مواردی، نمیتوان نماز را به جای آورد. البته به وسیله ی عمل تطهیر که شرایط خاص خود را دارد، میتوان این نجاست را از شی زائل نمود؛ خوردن و آشامیدن نجاسات حرام است. هر چیزی که نجس شده باشد، (متنجس) با مطهرات پاک میشود.
- طباطبایی یزدی، محمد کاظم، العروة الوثقی، ج۱، ص۲۹
- حکیم، محسن، مستمسک العروة الوثقی، ج۱، ص ۱۱۵، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۳۹۱ق
- طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، ج۱، ص۲۹.
- طباطبایی یزدی، محمدکاظم، العروة الوثقی، ج۱، ص۲۹
- همدانی، رضا، مصباح الفقیه، ج۱، ص۲۶۹.
- کاشانی، ابوبکر بن مسعود، بدائع الصنایع فی ترتیب الشرائع، ج۱، ص۱۵، قاهره، شرکة المطبوعات العلمیة، ۱۳۲۷ق.
- ابنقدامه، عبدالله بن احمد، المغنی، ج۱، ص۸، قاهره، دارالمنار، ۱۳۶۷ق.
- مرغینانی، علی بن ابیبکر، الهدایة فی شرح البدایة، ج۱، ص۲۰
- دروس پنجم، دهم، یازدهم و دوازدهم، از جلد اول «رسالهی آموزشی» احکام و مسائل شرعی، فتاوای حضرت آیت الله خامنهای.
- موسوعة الامام الخمینی، ج۲۲، تحریرالوسیلة، ج۱، ص۱۱، کتاب الطهارة، فصل فی المیاه
- رساله توضیح المسائل حضرت آیة الله بهجت، احکام آبها
- نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۲، ص۶۸.
- همان، ج۸، ص۳۴۴.
- همان، ج۲، ص۲۱ـ۶۶.
- نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۶، ۲۲۷ـ۲۲۹؛ حکیم، مستمسک العروة الوثقی، ۱۳۹۱ق، ج۸، ص۲۶۲.
- نجفی، جواهر الکلام، ۱۳۶۲ش، ج۱۷، ص۵۲، ج۱۶، ص۲۲۷ـ۲۲۸.
- خمینی، تحریر الوسیلة، ۱۴۰۸ق، ج۱، ص۱۰۱ـ۱۰۳.
- دفتر آیت الله العظمی مکارم شیرازی، جامع المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی
