مواردی که در آن می توان نماز واجب را شکست!

هنگامی که به نماز می ایستیم، در واقع به ملاقات خالق یکتا رفته ایم و سزاوار است آداب معاشرت و هم کلامی با کردگار جهانیان را به شایسته ترین شکل ممکن، به جای آوریم. از این رو، همان‌ طور که خروج ناگهانی و بدون عذر موجه، از محل ملاقات با افراد، توهین به شخصی است که در حال صحبت و معاشرت با او هستیم، قطع کردن و شکستن نماز هم، همینگونه است. زیرا هنگامی که با ادای تکبیرة الإحرامِ نماز، به گفتگو با خداوند می پردازیم، در واقع به ملاقات خدا رفته ایم. بنابراین  شایسته نیست که قبل از پایان گفتگو و سلامِ نماز، به ناگاه از سجاده معاشرت و هم کلامی با معبود، خارج شویم. اما، خداوند به قدری مهربان و حکیم است که این امر را برای شرایط اضطرار و مواقع خطر، بلامانع دانسته و آن را مباح و حتی گاهی اوقات واجب گردانیده است. در این نوشتار، بر آن شدیم تا با مواردی که در آن، می توان نماز واجب را شکست، آشنا شویم. با ما همراه باشید.

حکم شکستن نماز واجب

شکستن نمازهای واجب از روی اختیار حرام است.

مسأله ۱۱۵۹ شکستن نماز واجب از روی اختیار حرام است (1)، ولی برای حفظ مال (۲) و جلوگیری از ضرر مالی یا بدنی مانعی ندارد (۳).

1-(خوئی، تبریزی:) بنا بر احتیاط واجب حرام است..

2-(سیستانی:) بنا بر احتیاط واجب جایز نیست..

3-(فاضل:) حفظ جان و مال …

3-(مکارم:) مسأله شکستن نماز واجب عمداً، بنا بر احتیاط جایز نیست ولی برای جلوگیری کردن از ضرر قابل توجّه مالی یا بدنی مانعی ندارد.

4-(بهجت:) و هم چنین شکستن نماز مستحبّی از روی اختیار، مانعی ندارد.

در چه مواردی می توان نماز واجب را شکست؟

همانگونه که گفته شد، در برخی موارد، شکستن نماز، مجاز شمرده شده است . شرایط و مواردی که شکستن نماز واجب را مجاز می نماید از این قرار است:

مواردی که می توان نماز را شکست در رساله امام خمینی قدس سره آمده است:

مسأله 1159- شکستن نماز واجب از روى اختيار حرام است، ولى براى حفظ مال و جلوگيرى از ضرر مالى يا بدنى مانعى ندارد.

مسأله 1160- اگر حفظ جان خود انسان يا کسى که حفظ جان او واجب است‏ يا حفظ مالى که نگهدارى آن واجب مى‏ باشد بدون شکستن نماز ممکن نباشد بايد نماز را بشکند ولى شکستن نماز براى مالى که اهميت ندارد مکروه است.

مسأله 1161- اگر در وسعت وقت مشغول نماز باشد و طلبکار طلب خود را از او مطالبه کند چنانچه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد بايد در همان حال بپردازد و اگر بدون شکستن نماز دادن طلب او ممکن نيست بايد نماز را بشکند و طلب او را بدهد، بعد نماز را بخواند.

مسأله 1162- اگر در بين نماز بفهمد که مسجد نجس است چنانچه وقت تنگ باشد بايد نماز را تمام کند و اگر وقت وسعت دارد و تطهير مسجد نماز را به هم نمى‏زند بايد در بين نماز تطهير کند بعد بقيه نماز را بخواند و اگر نماز را به هم مى‏زند بايد نماز را بشکند و مسجد را تطهير نمايد بعد نماز را بخواند.

مسأله1163-  کسى که بايد نماز را بشکند اگر نماز را تمام کند معصيت کرده ولى نماز او صحيح است اگر چه احتياط مستحب آن است که دوباره بخواند.

مسأله1164- اگر پيش از آنکه به اندازه رکوع خم شود يادش بيايد که اذان يا اقامه را فراموش کرده، چنانچه وقت نماز وسعت دارد مستحب است براى گفتن آنها نماز را بشکند.

از نظر امام خمینی رحمت الله علیه، علاوه بر موارد فوق، گاهی بقای بر شک نیز می تواند باعث شکستن نماز شود:

مسأله 1166- اگر یکی از شک‌های باطل کننده برای انسان پیش آید، نمی‌تواند ‏‎ ‎‏نماز را به‌هم بزند، ولی اگر به قدری فکر کند که شک پابرجا شود به‌هم زدن نماز  ‎‏مانعی ندارد.‏

‏‏ شکیات نماز 23 قسم است:هشت قسم آن شک‌هایی است که نماز را باطل می‌کند ‏‎ ‎‏و به شش قسم آن نباید اعتنا کرد و نُه قسم دیگر آن صحیح است.‏

شکیات باطل کننده نماز

‏مسأله 1165- شک‌هایی که نماز را باطل می‌کند و پس از آن میتوان نماز را شکست از این قرار است:‏

اول:شک در شمارۀ رکعت‌های نماز دو رکعتی مثل نماز صبح و نماز مسافر،ولی ‏‎ ‎‏شک در شمارۀ رکعت‌های نماز مستحب دو رکعتی و بعضی از نمازهای احتیاط نماز ‏‎ ‎‏را باطل نمی‌کند.‏

دوم:شک در شمارۀ رکعت‌های نماز سه رکعتی.‏

سوم:آن که در نماز چهار رکعتی شک کند که یک رکعت خوانده یا بیشتر.‏

چهارم:آن که در نماز چهار رکعتی پیش از تمام شدن سجدۀ دوم،شک کند که ‏‎ ‎‏دو رکعت خوانده یا بیشتر(تفصیل این مسأله در صورت چهارم مسأله 1199 ‏‎ ‎‏مراجعه شود).‏

پنجم:شک بین دو و پنج یا دو و بیشتر از پنج.‏

ششم:شک بین سه و شش یا سه و بیشتر از شش.‏

هفتم:شک در رکعت‌های نماز که نداند چند رکعت خوانده است.‏

هشتم:شک بین چهار و شش یا چهار و بیشتر از شش،چه پیش از تمام شدن ‏‎ ‎‏سجدۀ دوم باشد یا بعد از آن.ولی اگر بعد از سجدۀ دوم شک بین چهار و شش یا چهار ‏‏و بیشتر از شش برای او پیش آید احتیاط مستحب آن است که بنابر چهار بگذارد و ‏‎ ‎‏نماز را تمام کند و بعد از نماز دو سجدۀ سهو به‌جا آورد و نماز را هم دوباره بخواند.‏[1]

مواردی که در استفتائات آیة الله مکارم شیرازی آمده است

مسأله 1041ـ شكستن نماز واجب عمداً بنابر احتياط جايز نيست، ولى براى جلوگيرى كردن از ضرر قابل توجّه مالى يا بدنى مانعى ندارد، مثلاً اگر جان نمازگزار يا كسى كه حفظ جان او واجب است به خطر بيفتد و بدون شكستن نماز رفع خطر ممكن نباشد بايد نماز را شكست، همچنين براى حفظ مالى كه نگهدارى آن لازم است، امّا براى مالى كه اهمّيّت چندانى ندارد، مكروه است.

مسأله 1042ـ هرگاه مشغول نماز باشد و طلبكارى طلب خود را مطالبه كند، چنانچه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد و صورت نماز به هم نخورد بهتر است در همان حال بپردازد، ولى اگر بدون شكستن نماز ممكن نيست صبر كند تا نماز تمام شود و اين مقدار تأخير منافات با فوريت اداى دين ندارد مگر اين كه ضرورت خاصى داشته باشد، مثل اين كه همراهان وهمسفران طلبكار مى روند واو به زحمت مى افتد.

مسأله 1043ـ هرگاه در اثناء نماز بفهمد مسجد نجس شده و تطهير مسجد نماز را به هم نزند آن را تطهير كند، در غير اين صورت بعد از نماز اقدام به تطهير مسجد نمايد و احتياط آن است كه نماز خود را طولانى نكند.

مسأله 1044ـ در مواردى كه شكستن نماز واجب است چنانچه ادامه دهد معصيت كرده و نماز او نيز اشكال دارد.

مسأله 1045ـ اگر پيش از ركوع متوجّه شود اذان و اقامه را فراموش كرده چنانچه وقت وسعت داشته باشد بهتر است نماز را بشكند و اذان و اقامه را بگويد و دوباره شروع كند.[2]

احکام مربوط به شکستن و یا قطع کردن نماز در رساله آیت الله سیستانی

مسأله 1145ـ شكستن نماز واجب از روى اختيار ـ بنابر احتياط واجب ـ جايز نيست. ولى براى حفظ مال، و جلوگيرى از ضرر مالى يا بدنى مانعى ندارد، بلكه براى هر غرضى دينى يا دنيوى كه مورد اهتمام نمازگزار است، مانعى ندارد.

مسأله 1146ـ اگر حفظ جان خود انسان يا كسى كه حفظ جان او واجب است، يا حفظ مالى كه نگهدارى آن واجب مى‏باشد، بدون شكستن نماز ممكن نباشد، بايد نماز را بشكند.

مسأله 1147ـ اگر در وسعت وقت مشغول نماز باشد و طلبكار طلب خود را از او مطالبه كند، چنانچه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد، بايد در همان حال بپردازد، و اگر بدون شكستن نماز، دادن طلب او ممكن نيست، بايد نماز را بشكند و طلب او را بدهد، وبعد نماز را بخواند.

مسأله 1148ـ اگر در بين نماز بفهمد كه مسجد نجس است، چنانچه وقت تنگ باشد بايد نماز را تمام كند، و اگر وقت وسعت دارد و تطهير مسجد نماز را بهم نمى‏زند، بايد در بين نماز تطهير كند، بعد بقيه نماز را بخواند. و اگر نماز را بهم مى‏زند، در صورتى كه بعد از نماز تطهير مسجد ممكن باشد، شكستن نماز براى تطهير جايز است، و اگر بعد از نماز تطهير مسجد ممكن نباشد، بايد نماز را بشكند و مسجد را تطهير نمايد، و بعد نماز را بخواند.

مسأله 1149ـ كسى كه بايد نماز را بشكند، اگر نماز را تمام كند، اگر چه معصيت كرده ولى نمازش صحيح است، اگرچه احتياط مستحب آن است كه دوباره بخواند.

مسأله 1150ـ اگر پيش از قرائت يا پيش از آنكه به اندازه ركوع خم شود، يادش بيايد كه اذان و اقامه، يا تنها اقامه را فراموش كرده، چنانچه وقت نماز وسعت دارد، مستحب است براى گفتن آنها نماز را بشكند، بلكه اگر پيش از تمام شدن نماز يادش بيايد كه آنها را فراموش كرده، مستحب است براى گفتن آنها نماز را بشكند.

استفتائات مراجع تقلید درباره موارد شکستن نماز

از آنجایی که احکام معمولاً به صورت کلی هستند و ممکن است در زندگی روزمره مطلبی پیش بیاید که جزئیات آن در رساله ها و استفتائات ذکر نشده باشد، خالی از فایده نیست که در اینجا تعدادی از پرسش ها و پاسخ های مراجع عالیقدر را عنوان نماییم.

سؤال 1: اگر کسی در حال خواندن نماز است متوجه بشود بچه ای حیوانی رو در حال اذیت کردن است که امکان دارد حیوان دچار جراحت شدیدی بشود وظیفه ما چیست ؟

پاسخ: می تواند نماز را بشکند هر چند از حیواناتی که مالیت دارند نباشد.‌

در همین زمینه روایت زیبایی نقل شده است که ذکر آن در اینجا خالی از لطف نیست .

عن ابی عبدالله علیه السلام قال:« مردی عابد و سالخورده ای در میان بنی اسرائیل زندگی می کرد ، روزی در حالی که مشغول نماز و عبادت خدا بود نگاهش (در حال نماز) به دو پسر بچه افتاد که خروس زنده ای را گرفته و پرهای او را می کنند و او را آزار و شکنجه می دادند ، ولی آن عابد نسبت به کار آن دو بچه عکس العملی از خود نشان نداده و آنها را از کارشان باز نداشته و همچنان خود را مشغول نماز و عبادت نموده بود ، پس خداوند متعال به زمین فرمان داد: تا دهان باز کند و آن عابد سنگدل را در خود فرو برد و او ( تا ابد ) همچنان در حال فرو رفتن در زمین است.»[1]

سؤال 2: آیا شکستن نماز برای ادای دین جایز است؟

پاسخ: هرگاه مشغول نماز باشد و طلبكارى طلب خود را مطالبه كند، چنانچه بتواند در بين نماز طلب او را بدهد و صورت نماز به هم نخورد بهتر است در همان حال بپردازد، ولى اگر بدون شكستن نماز ممكن نيست صبر كند تا نماز تمام شود و اين مقدار تأخير منافات با فوريت اداى دين ندارد مگر اين‏كه ضرورت خاصى داشته باشد، مثل اين‏كه همراهان وهمسفران طلبكار مى‏روند واو به زحمت مى‏افتد. بنابراین شکستن نماز براى پرداخت بدهى مردم، در صورتى که بعد از نماز دسترسى به او پیدا نمى کند، واجب است.

سؤال 3: اگر اذان و اقامه را فراموش کرده و نماز را شروع نماید آیا می تواند نماز را به هم بزند و اذان و اقامه گفته و دوباره نماز را شروع کند؟

پاسخ: اگر پيش از ركوع رکعت اول متوجّه شود اذان و اقامه را فراموش كرده چنانچه وقت وسعت داشته باشد بهتر است نماز را بشكند و اذان و اقامه را بگويد و دوباره شروع كند.

سؤال4: تکنسین برق هستم. هنگامی که مشغول نماز هستم برق قطع می شود . آیا مجاز به شکستن نماز هستم ؟

پاسخ: شکستن نماز در صورت ضرورت مانعی ندارد.

سؤال 5: نماز جماعت برپا است و کودکی قرآن را برمی دارد و ورق میزند و پاره میکند آیا شکستن نماز واجب است تا قرآن را از او بگیرد؟

پاسخ:در صورتی که قرآن را پاره می کند نماز را بشکند.‌

سؤال 6: اگر در نماز بفهمیم جایی دارد اسراف میشود باید برای جلو گیری از آن نماز را خلاصه کنیم؟

پاسخ: در فرض سؤال  باید نماز را خلاصه کند.‌

سؤال 7: آیا شکستن نماز برای تطهیر مسجد جایز است؟

پاسخ: هرگاه در اثناء نماز بفهمد مسجد نجس شده و تطهير مسجد نماز را به هم نزند آن را تطهير كند، در غير اين صورت بعد از نماز اقدام به تطهير مسجد نمايد و احتياط واجب آن است كه نماز خود را طولانى نكند.

امام صادق علیه السلام در روایتی فرموده اند: اگر کسی در بین نماز خون ‌دماغ شود و آب در دسترس باشد، و یا کسی باشد که به او اشاره کند تا آبی بیاورد و خون را پاک کند، پس باید [این کار را انجام دهد و] نمازش را حفظ نموده و قطع نکند.[2]

سؤال 8: اگر بین نماز پدر یا مادر دستوری به ما دادند بر ما واجب است برای اجرای آن نماز را خلاصه کنیم؟

پاسخ: چنانچه کاری است که انجام ندادن آن سبب نارضایتی آنها می شود نماز را خلاصه کند.‌

حق مادر به قدری گسترده و مهم است که حتی از حق پدر برتر است، از این رو رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: هرگاه در نماز مستحب بودی و پدرت تو را فرا خواند، نمازت را قطع نکن؛ ولی اگر مادرت تو را فرا خواند نمازت را قطع [و اجابتش] کن.

سؤال 9- زمانی که وقت نماز تنگ شده است و آبروی مؤمنی نیز در خطر است کدام یک واجب تر است؟

پاسخ: اگر مساله مهمی باشد نماز را در حالی که به دنبال آن می رود می خواند.

سؤال 10- آیا در حال نماز خواندن اگر کسی بجز من خانه نباشد و کسی زنگ بزند شکستن نماز چه حکمی دارد؟

پاسخ: طبق نظر آیت الله خامنه ای : شکستن نماز واجب از روی اختیار حرام است . فقط در صورتی که جان انسان مؤمن یا جان خود نماز گذار در خطر باشد، شکستن نماز واجب جایز است یا برای حفظ مال و جلو گیری از ضرر مالی که اهمیت دارد، شکستن نماز واجب جایز است. اما برای پاسخ دادن به زنگ در خانه شکستن نماز واجب جایز نیست.

سؤال 11- اگر کسی در نماز جماعت لباسش پاره شود و ترس داشته باشد که شرمگاهش پیدا شود یا این که انگشت نمای جمع شود، می تواند نماز را رها کند؟

پاسخ: در فرض سؤال اشکالی ندارد.‌

سؤال 12- چنانچه موقعی که نمازگزار مشغول نماز است نامحرمی وارد شود آیا نماز صحیح است؟

پاسخ: در صورتی که صدق خلوت با اجنبیه داشته باشد نماز را رها کند.

سؤال 13- من معمولاً تکبير و قرائت را اعاده مى‌کنم و يا به قصد خواندن اقامه نماز را مى‌شکنم. آيا بايد نمازهايم را قضا کنم؟

پاسخ: نماز واجب را پس از آنکه شروع کرديد، حق نداريد بشکنيد و در هر صورت اگر مرتکب خلاف شده و شکستيد و يا به يکى از مجوّزاتى که اجازه شکستن نماز را مى‌دهد تمسّک کرده و نماز واجب را شکستيد، بايد مجدّداً نماز را صحيحاً شروع کنيد و اگر بدون شکستنِ نماز، مجدّداً تکبيرة‌الاحرام را گفته‌ايد، نمازتان باطل شده است.

پی نوشت ها

1. الامالی للشیخ الطوسی علیه الرحمة: صفحه ۶۶۹
2. مُعَاوِیَةَ بْنِ وَهْبٍ الْبَجَلِیِّ قَالَ: «سَأَلْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ ع عَنِ الرُّعَافِ أَ یَنْقُضُ الْوُضُوءَ قَالَ لَوْ أَنَّ رَجُلًا‌ رَعَفَ فِی صَلَاتِهِ وَ کانَ عِنْدَهُ مَاءٌ أَوْ مَنْ یُشِیرُ إِلَیْهِ بِمَاءٍ فَیُنَاوِلُهُ فَقَالَ بِرَأْسِهِ فَغَسَلَهُ فَلْیَبْنِ عَلَى صَلَاتِهِ وَ لَا یَقْطَعْهَا‌»؛ طوسى، ابو جعفر، محمد بن حسن، تهذیب الأحکام، ج ‌2، ص 327، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چهارم، 1407ق؛ حکیم، سید محسن طباطبائى، مستمسک العروة الوثقى، ج ‌6، ص 610، قم، مؤسسة دار التفسیر، چاپ اول، 1416ق.

منابع

1. رساله توضیح المسائل حضرت آیة الله العظمی امام خمینی قدس سره
2. استفتائات حضرت آیة الله مکارم شیرازی
3. استفتائات حضرت آیة الله حسینی سیستانی
4. دفتر آیت الله العظمی مکارم شیرازی، جامع المسائل، مرکز پاسخگویی به احکام شرعی و مسائل فقهی
5. استفتائات حضرت آیة الله خامنه ای