نماز در سیره و زندگی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها

إِنَّا أَعْطَيْنَاكَ الْكَوْثَرَ: ما به تو کوثر [= خیر و برکت فراوان‌] عطا کردیم! این آیه در وصف کسی آمده است که کلمات در بیان جلالتش، عاجزند. از این روست که برای توصیف و بیان شرافت و بزرگی اش گفته اند: «فاطمه، فاطمه است»[1] زیرا واژه ای جز فاطمه نمی تواند که فاطمه را به جهانیان بشناساند. فاطمه ای که نور نمازش، هنوز آسمان اسلام را روشنی می بخشد. از این روست که در وصف نمازش گفته اند وقتی که فاطمه زهرا سلام الله علیها در محراب نماز می ایستاد، نورش برای اهل آسمان می درخشید، همانطوری که نور انجم برای اهل زمین می درخشد.[2] در این مقاله بر آن شدیم تا به موضوع نماز در سیره و زندگی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها بپردازیم. برای پرواز در این آسمان وسیع و پرستاره با ما همراه و همسفر باشید.

پرورش الهی فاطمه زهرا سلام الله

حضرت فاطمه زهرا سلام الله، الفت و انس خود با خالقِ بی همتا و عشق به عبادت و نيايش را مرهون پرورش الهیِ پدری بی مثال که آفرینش انسان، به خاطر او بود و مادری که مصداق بارز « وَالسَّابِقُونَ السَّابِقُونَ* أُولَٰئِكَ الْمُقَرَّبُونَ»[3]؛ و آنان که (مشتاقانه در ایمان) بر همه پیشی گرفتند و (در اطاعت خدا و رسول) مقام تقدم یافتند* آنان به حقیقت مقربان درگاهند.[4] و اسوه اخلاص و استقامت در راه اسلام بود، است. ایشان در خانه اى پا به دنیا نهاد كه در آن همواره راه و رسم بندگی و پرستش معبود، به زیبایی و شکوه هرچه تمام تر جلوه می کرد. از همان کودکی، هر روز و هر وعده، بانگ و نواى ملکوتیِ تكبير را مى شنيد، مناجات ها و زمزمه های عاشقانه ی پدر و مادر را با معشوق و معبود بی همتا استماع مى كرد و با گوشت و خون می آمیخت.

هنگام عروج مادر به سرای آخرت، پدر، با آغوش پرمهرش او را در برگرفت و به پرورش و تعالی روح الهی و معصوم او همت گماشت. پدرى كه شبانگاهان را به احيا و عبادت مشغول بود و فاطمه خردسال، گاه نظاره گر پدر در محراب عبادت و گاه  همراهِ ایشان بر سجاده نماز و مناجات بود و پر واضح است که در اين احیا و عبادت های شبانه با خلوتِ شب و سجاده ی سحر انس و الفتی جدایی ناپذیر يافت .

چرا فاطمه، زهرا نامیده شد؟

ابان بن تغلب [5] مى گويد: خدمت امام صادق عليه السلام عرض كردم : يابن رسول الله ! چرا حضرت فاطمه، زهرا ناميده شدند؟ حضرت در پاسخ فرمود: به اين دلیل كه روزى سه بار انوار وجودش تلؤلؤ می نمود: هنگام نماز صبح ، در حالى كه مردم در خواب بودند و او در محراب عبادت، جمالش منیر شده و سفيدى نورش به خانه هاى مردم مدينه مى تابيد و ديوارهای شهر از آن نور سپيد مى گشت. مردم مدینه، حیرت زده به خدمت پيامبر اكرم صلى الله مى رسيدند و از آن چه که مشاهده کرده بودند مى پرسيدند. رسول خدا آنان را روانه منزل فاطمه سلام الله مى كردند و آن ها هنگامی که به منزل دخت نبی اکرم آمده و مى ديدند كه ایشان در محراب عبادت نشسته و نماز مى گزارد در حالی که نور جمالش از محراب ساطع است، در می یافتند كه آن نورى كه ديده بودند، از نورِ عبادت فاطمه زهرا عليهاالسلام بوده است .

و نيز به هنگام نيمه روز، كه براى نماز ظهر آماده مى شد، پرتو انوار جمالش، بر خانه هاى مردم مى تابيد و لباس ها و رنگشان منیر مى شد، آنها باز حیرت زده به خدمت رسول خدا رسيده و از آن چه که مشاهده کرده بودند، سؤال مى كردند و حضرت باز آن ها را به منزل فاطمه رهنمون می شد، آنان مى ديدند كه فاطمه در محراب عبادتش ايستاده و جمالِ ایشان مى درخشد و آن گاه در می یافتند  كه آن چه ديده اند، از نورِ ایشان بوده است .

و نيز در ساعات پایانی روز، كه آفتاب رو به غروب بود، صورتش سرخ شده و جمالش از خرسندی به جهت شكر خداى تعالى به سرخى مى درخشيد و نور جمال آتشینش به خانه هاى مردم مى تابيد و ديوارها سرخ دیده مى شد، آنان متحیر و متعجب از این احوال به خدمت پيامبر اكرم صلوات الله رسيده و از علت آن سؤال مى كردند، حضرت رسول باز آنان را به منزل فاطمه عليهاالسلام رهنمون مى شدند و دوباره مى ديدند که آن بانوى بزرگوار بر محراب عبادت مشغول تحميد و تسبیح و عبادت خدای تعالی است و نور جمالش به سرخى مى درخشد و (آن گاه ) درمی یافتند كه آن چه ديده بودند از نور جمال فاطمه عليهاالسلام به برکت عبادات و نماز ایشان بوده است.[6]

نماز در سیره حضرت فاطمه زهرا سلام الله

جلوه ها و مظاهرعبادات و نمازها و نیایش های زهرا سلام الله، کتابی سترگ است که خواندنش روح آدمی را صیقل داده و شوق وصل به معبود را در وجودش دوچندان خواهد کرد. در اینجا به برخی از این مظاهر خواهیم پرداخت:

فاطمه مظهر عبادت

رمز و راز عزت و شوکت و عظمت فاطمه را بايد در عبادت های خالصانه او جستجو كرد. او بانویی بود كم سال و جوان ، ولى در عبادت و تهجد، همچون پيرى زاهد وعارف ، دستانش به سوى معبود بلند و قامتش برای عبادت او، دائما در خم و راست و مشغول قیام و قعود بود.

او در عالم هستی، تنها بانویی است كه خداى بزرگ را با بند بند وجودش می ستاید و تنها بانوئى است كه مى تواند مظهر عبادت و شکوه بندگی به معناى واقعى باشد.

فاطمه زهرا سلام الله داراى خانواده و همسر و فرزندان است و مسئوليت اداره امور خانه و خانواده و نیز تربيت فرزندان و كارهاى جاری خانه از قبيل تهیه آرد و طبخ نان و … بر عهده اوست. از طرف ديگر تربیت الهی و خلق و خوی محمدی که در وجودش جلوه گر است باعث می شود که هیچگاه از خدمت كردن به محرومان دريغ نکند و برای رفع مشكلات آن ها اهتمام بورزد، فاطمه به همه اين امور، رنگ خدایی می زند و با وجود تمام مشكلات و مصائب از انجام عبادت و نوافل و قرآن خواندن و شب زنده داری و دعا كردن باز نمى ماند.

محراب عبادت مأمن اوست به گونه ای که روزها پس از فراغت از مشغله های زندگى و شبها پس از به خواب رفتن ديدگانِ  فرزندان، وضوی عشق گرفته و با نیت تقرب به ذات اقدس الهی، وارد محراب عبادت شده و خود را در دریای مناجات و راز و نياز با خدا غرق می کند. او دنباله رو مادر برگزیده ی خویش و به واقع مصداق اين آيه ی شریفه قرآن بود كه می فرماید: « وَالَّذِينَ يَبِيتُونَ لِرَبِّهِمْ سُجَّدًا وَقِيَامًا»[7]: و آنان هستند که شب را به سجده و قیام نماز در برابر خدایشان روز کنند.[8]

امام حسن مجتبى عليه السلام درباره ایشان فرمودند: «در دنيا كسى عابدتر از مادرم، فاطمه عليهاالسلام نبود. آن قدر به عبادت و نماز مى ايستاد تا جایی که پاهايش ورم مى كرد.»[9]

سلام فرشتگان بر فاطمه هنگام عبادت

علامه مجلسى رحمة الله از قول پيامبر اكرم صلى الله اینگونه روایت می کند: فاطمه بانوى زنان همه جهانيان از قدما و آيندگان است. او در محراب عبادت خود مى ايستد در حالی که هفتاد هزار فرشته مقرب الهی به صف شده و بر او سلام مى دهند و او را به همان گونه كه با مريم سلام الله سخن مى گفتند، ندا می دهند و مى گويند: اى فاطمه! همانا خداوند تو را از میان مردم برگزيد، و پاک و طیب ساخت و بر زنان عالم برترى داده است .[10]

فاطمه محدثه، هم صحبت ملائک

اسحاق بن جعفر بن محمد بن عيسى بن زيد بن على درباره ایشان می گويد: از امام صادق علیه السلام شنيدم كه مى فرمود: «از آن روی حضرت فاطمه را، محدثه ناميدند زیرا فرشتگان از آسمان فرود آمده و همان گونه كه بر مریم علیها سلام فرود آمدند و با ایشان صحبت مى كردند، با دخت رسول الله نيز صحبت مى نمودند و به ایشان مى گفتند: اى فاطمه! خداوند تو را از میان مردم برگزيده و طیب و طاهر نموده و بر سایر زنان برگزيده عالم برترى داده است. اى فاطمه! در پيشگاه پروردگار خویش خضوع نما، سجده کن و همراه با ركوع كنندگان ركوع نما! فاطمه سلام الله با آنان سخن می گفت. [11]

گهگاهى كه فاطمه زهرا سلام الله در حال نماز و مناجات بود و يكى از فرزندان بی تابی کرده و مى گريست، به ناگاه گهواره كودک به خودیِ خود مى جنبيد، زيرا ملکی آن را به حركت در مى آورد تا فاطمه در محراب نماز بماند. [12]

فاطمه، مایه مباهات پروردگار

پيامبر گرامى اسلام صلى الله در بیان عظمت و شأن مقام دختر بزرگوارش ‍ حضرت زهرا فرمودند: دخترم فاطمه سرور بانوان عالم از پيشينيان و آيندگان است. همانا او پاره تن من است و نور چشم و ميوه قلبم و روحى كه در ميان دو پهلوى من است. او حوريه ای است در سیمای انسان . چون در محراب عبادت در پیشگاه پروردگارش مى ايستد، نور وجود و جمال او براى ملائكه ی آسمان مى درخشد، همان گونه كه نور ستارگان براى ساکنین زمين درخشندگى و تلؤلؤ دارد. در آن هنگام است که پروردگار متعال، به فرشتگان خود مى فرمايد: هان! اى ملائک ! به بنده ام نظر کنید، فاطمه سرور و سیده بندگانم كه در پیشگاهم ايستاده، در حالی که اعضاء و جوارحش از خوف من به لرزه افتاده و با تمام وجود خويش برای ستایش و عبادتم قیام کرده است. شما را شاهد قرار می دهم كه محبان و شيعيان وى را از آتش دوزخ ايمن گردانم . [13]

شوق عبادت در ذات فاطمه

جلوه های بندگی و عبادات فاطمه زهرا سلام الله بسیار است، به ویژه عبادتهای خالصانه و عارفانه ی شبانگاهان و سحرگاهان وی که در خلوت شب و در سکوت و نوم آدمیان، قیام کرده و به پا مى ايستد و آنقدر در این راه تهجد می کند که پاهایش ورم می کنند.

البته این موضوع امری بدیهی است زيرا كه فاطمه، دختر ختم رسل و برترين عابد است؛ يعنى دختر همان رسولی كه براى امر عبادت ساعت های طولانى به نماز مى ايستد تا اين كه خدايش به وى فرمود: «طه * ما انزلنا عليك القرآن لتشفى»[14]؛ ما قرآن را از آن بر تو نازل نکردیم که (از کثرت عبادت خدا و جهد و کوشش در هدایت خلق) خویشتن را به رنج درافکنی. [15] همانا فاطمه زهرا سلام الله، مفهوم و قدر و قيمت عبادت را به خاطر معرفت بسیار و شناخت ژرفش ‍نسبت به خالق یکتا مى دانست ، پس جاى هیچ تعجب و حیرت نيست كه ايشان تا اين اندازه مشتاق نماز باشد و از عبادت لذت ببرد و در این راه، خود را با ايستادن های طولانی در برابر پروردگار به زحمت افکند و اظهار تذلل و خشوع نمايد، پنداری كه هيچ گاه از قيام و ركوع و سجودِ نماز، خسته و آزرده نمى گردد.[16]

این اشتیاق به حدی است که فاطمه زهرا در شب ازدواجش با علی علیه السلام، از ایشان مى خواهد كه با هم به نماز بايستند و در اين شب خدای تعالی را عبادت نمایند. [17]

احیای اذان گفتن بلال بعد از رحلت رسول الله توسط حضرت فاطمه

یكى از اقدامات بزرگ حضرت فاطمه زهرا سلام الله بعد از رحلت جانسوز پدر بزرگوارشان، زنده نگهداشتن سنن و خاطرات دوران حیات ایشان بود. فاطمه مى خواست با احيا و يادآورى آن روزها، روان خواب و دل هاى مرده را بيدار كند و از ظلمت و تاريكىِ جهل به سوى روشنايىِ آگاهی رهنمون شود، و از این طریق، توطئه ها و دسیسه هاى دشمن و افكار و نیات پليد آن ها را خنثى كند، یکی از این بازیابی ها و احیاء سنت ها، اذان بود چرا که روح اذان، گواهى و اقرار به توحيد و رسالت رسول خدا صلى الله و ولايت امیر المؤمنین علی عليه السلام است. به راستى كه زهرای مرضیه، آموزگار بيدارى و هوشیاری و نکته سنجی است .

وقتى رسول الله از دنيا رفت و وصى برحق او را به ناحق كنار نهادند، بلال، مؤذن محبوب پیامبر به عنوان اعتراض، ديگر اذان نگفت و هر چه به سراغش مى آمدند و اصرار می کردند، امتناع مى ورزید و عذر می تراشید. زهرا عليهاالسلام بنا به دلایلی که گفته شد، از بلال درخواست کرد كه دوباره اذان بگويد. فرمود: بسيار مشتاقم كه صداى مؤذن محبوب پدرم را دوباره بشنوم .

بلال بر بالاى بام مسجد رفت. آواى گرم اذان بلال در کوچه های مدينه پيچيد: «الله اكبر …»، همه مردم شهر، دست از كار كشيدند. هر كس که صدای اذان بلال را می شنید، دست ديگرى را مى كشيد و شتابان به سمت مسجد مى آورد، همه ی مردم حتى زنان و كودكان در بيرون مسجد جمع شده بودند، مدينه به يكباره تعطيل شد.

همه آنها به طنين گوش نواز و ملکوتی بلال گوش مى دادند و بر دهان او خيره شده بودند. ناگهان، به ياد ايام حیات رسول خدا صلوات الله افتادند، فرياد هاى بی امان گريه، در مدينه پيچيده بود. مدينه، شهر پیغمبر كمتر اين گونه روزهايى را به ياد داشت . همه از يكديگر سؤال مى كردند، چرا بلال تاکنون اذان نمى گفت ؟ چه شده كه اینک به درخواست زهرا دوباره اذان مى گويد؟ چرا زهرا می گرید؟ جماعت، به يكديگر نگاه مى كردند، سپس سرها را به زير انداختند و به یاد خانه نشینی علی افتادند. از خود و بيعتشان با ابوبكر خجل بودند. زهرا سلام الله نیز همراه جماعت به اذانِ بلال گوش جان فرا داده بود و به ياد دوران شیرین پدر و ماجرای غدير و…افتاد. و همچون ابر بهار اشك مى ريخت .

در فضاى مدينه پيچيد: اشهد ان محمدا رسول الله … فاطمه زهرا، ديگر طاقت نياورد، فرياد و ناله ای سر داد و از حال رفت . آن چنان كه مردم پنداشتند که از دنيا رفته است.

آنگاه فرياد برآوردند که: بلال بس كن ، دختر رسول الله را كشتى!

بلال ، اذان را نيمه رها كرد و ندانست كه چگونه خود را بر بالين زهرا عليهاالسلام رساند. زهرا که به هوش آمد، از بلال درخواست ادامه و اتمام اذان را نمود. بلال گفت: از اين فرمان درگذريد كه من بر جان شما بیم دارم.

با اصرار خود بلال و خواهش ها و گريه هاى مردم ، زهرا سلام الله از خواسته خود چشم پوشید . [18]

تشویق فرزندان به انس با نماز

پس از نزول آيه «و امر اهلك بالصلوة»، رسول الله پیوسته و بدون خستگی تا هشت ماه به در منزل على عليه السلام و فاطمه سلام الله مى آمدند و مى فرمودند: «الصلوة، رحمكم الله انما يريد الله ليذهب عنكم الرجس اهل البيت و يطهركم تطهيرا»؛ نماز، خدا رحمت تان كند، همانا خدا مى خواهد پليدى را از شما اهل بيت دور نموده ، آن طور كه خود مى داند تطهيرتان كند.[19]

با توجه به این نوع تربیت فکری و عقیدتی، يكى از محورهاى بنیادی كه حضرت زهرا سلام الله به آن توجه ویژه ای مبذول داشتند، تقویت بُعد پرستش خداوند متعال و نیز گرايش و اشتیاق فرزندان به انجام تكاليف شرعی و دینی بود. ایشان شوق بندگى و  فروتنی در برابر معبود را از همان دوران كودكى در جان فرزندان خود نهادینه کرده و آنان را چنان نیکو تربيت نموده كه در همه حال، بهترين و شایسته ترین اعمال را عبادت معبود یکتا دانسته و از پرداختن به آن بالاترين و بهترین بهره ها و لذتها را مى بردند.

ایشان همواره بر اين امر تاكيد داشتند كه باید بچه ها را از همان طفولیت به انجام عبادت فرا خواند و آنان را به خداوند مهربان پيوند داد و شیرینی و حلاوت محبت و ارتباط با معبود را در كام آنان ریخت تا در بزرگسالی، انجام تكليف و واجبات براى آنان، نه تنها رنج و زحمتی نداشته باشد بلكه با شوق و اشتياق فراوان به استقبال آن بروند.

با همین اندیشه و رویکرد، فاطمه سلام الله فرزندان خود را حتى به احیاء و شب زنده دارى عادت ميدادند. البته بدیهی است که ایشان، شيوه تربيت صحیح فرزند را به خوبى مى دانست و این رسالت را به گونه اى به انجام می رساند كه در حد توان و علاقه ی فرزندان باشد.

راز عبادت های شبانه زهرا سلام الله

بارها پیش آمده بود كه با مناجات ها و گريه هاى شبانه فاطمه زهرا، فرزندان از خواب بيدار مى شدند. امام حسن عليه السلام مى فرماید: در يک شب جمعه از خواب برخاستم و ديدم که مادرم در محراب عبادت بر سر سجاده نمازش ايستاده و تا زمان طلوع صبح همواره، در ركوع و سجود بود و همه را دعا مى كرد. گفتم : مادر! چرا براى خودمان حاجتی طلب نکردی؟ در پاسخ گفت:« الجارُ ثُمَّ الدّارُ»؛ پسرجانم ! اول همسايه بعد خودمان .[20]

خوف و خشیت فاطمه زهرا در نماز

يكى از ويژگی های دیگرِ نماز و عبادت حضرت فاطمه عليهاالسلام، خوفِ ایشان از خداوند بزرگ قهار بوده است . ابومحمد ديلمى در کتاب ارشاد القلوبِ خود، روايتى را در اين باره نقل کرده است. او می گويد: «كانت فاطمة تنهج فى صلواتها من خوف الله»؛ [21]؛ حضرت فاطمه عليهاالسلام به هنگام نماز از خوف خداوند نفسش به شماره مى افتاد.

آری! سبب اين حالتِ نفس نفس زدن كه در هنگامه ی نماز و دعا براى فاطمه زهرا پيش مى آمد، خوف وى از حضرت بارى تعالى بوده است .

سؤالی که در اینجا پیش می آید، این است که خوف از چه چيزى؟ چرا؟ مگر حضرت فاطمه زهرا، معصوم نبوده و آيه تطهير در شأن ایشان نازل نشده است ؟ پس چرا كسى كه باری تعالی او را از ناپاکی ها و معاصى و پليدى ها تطهير نموده و یقیناً گناه و معصیتى از جانب او انجام نمى شود، از خداوند خائف و ترسان باشد؟

در پاسخ این سأال اینگونه گفته اند که: خوف، دلایل متعدد دارد، بعضی اوقات به سبب انجام گناه و کثرت اعمال سوء است و اين كه انسان مى داند که در محضر خدایی ايستاده است كه او را به دليل ارتکاب به گناهش مجازات خواهد نمود و گاهى نیز منشاء خوف، حصول يقين نسبت به نقص ذاتی خود و كمال وجودی معبود است، و انسانِ ناقص، چون خود را در محضر پروردگار كامل بیابد، بدیهی است که نفسش به شماره مى افتد و رنگ از رخسار می رود و از خود بیخود می شود.

کلام آخر

 علامه اربلي در کشف الغمة در مورد وصف حالات نماز حضرت فاطمه اینگونه آورده است:«حضرت زهرا سلام الله به هنگام نماز و عبادت لباس پاكيزه مي‌پوشيدند و عطر استعمال مي‌كردند. چنان كه حتي در واپسین لحظات عمر مبارک خویش به اسماء بنت عميس فرمودند: عطر و جامه ی مخصوص نمازم را بياور، مي‌خواهم نماز بخوانم. اسماء‌ مي‌گويد: من آنها را حاضر كردم. ایشان وضو گرفتند ولی بعد از وضو حالشان منقلب شد. سر مبارکشان را بر زمين نهاده و به من فرمودند: اسماء! هرگاه كه وقت ادای نماز فرا رسيد مرا بيداركن تا نماز بگزارم.

آری! سیره حضرت زهرا سلام الله علیها، در ادای فرضه نماز و علاقه و اهتمام ایشان به آن، الگویی است برای تمامی مسلمانان باایمان که با درک و فهمی درست از فلسفه و حکمت نماز، با لباسی آراسته و معطر به دیدار معبود بشتابند و با اشتیاق به نماز بایستند و از شدت خشوع و خشیت، از هرچه غیر اوست فارغ شوند و در دعاهایشان اول برای دیگران بخواهند و سپس حوائج خود را طلب نمایند و … باشد که از شفاعت حضرت زهرا سلام الله علیها بهره مند شده، نسیم قرب الهی شامل احوال شود ان شاء الله.

پی نوشت ها

1. دکتر علی شریعتی، زن، مجموعه آثار 21، فاطمه فاطمه است.
2. بحارالانوار، ج 43، ص 12.
3. سوره واقعه، آیات 10 و 11
4. ترجمه مهدی الهی قمشه ای
5. أبان بن تغلب جُرَیری (؟ -۷۵۸م) قاری و لغوی شیعی کوفی بود. از شاگردان برجسته‌ی امام سجاد (ع) و از رجال حدیث است که رجال شیعه و سنی به اخبار و روایات او اعتماد داشته‌اند. او در فقه و ادبیات عرب و قرائت قرآن سرآمد بود. کتاب‌هایی تألیف کرده از جمله: تفسیر غریب القرآن و کتاب الفضائل. أبان قرائت منحصر به‌فردی در قرآن داشت که هم‌اکنون نزد قاریان قرآن مشهور است.
6. بحارالانوار، ج 43، ص 11.
7. سوره فرقان، آیه 64
8. ترجمه مهدی الهی قمشه ای
9. بحارالانوار، ج 43، ص 61.
10. همان، ص 49.
11. همان، ص 78.
12. فاطمه زهرا شادمانى دل پيامبر، ص 292.
13. فاطمه زهرا از ولادت تا شهادت ، ص 231.
14. سوره طه، آیات 1 و 2
15. ترجمه مهدی الهی قمشه ای
16. فاطمه زهرا از ولادت تا شهادت ، ص 231.
17. احقاق الحق ، ج 4، ص 481.
18. بحارالانوار، ج 43، ص 157.
19. ترجمه تفسير الميزان ، ج 14، ص 338 و 339.
20. علل الشرائع ، ج 1 ، ص 183
21. ارشاد القلوب ، ج 1، ص 105