نماز در سیره و زندگی امام علی علیه السلام

امیر المؤمنین علی علیه السلام به عنوان اولین کسی که به رسول خدا، حضرت محمد صلوات الله علیه، ایمان آورد و اولین کسی که با ایشان به نماز ایستاد، عبادت را جور دیگری می دید. آن حضرت، نماز و عبادت را، نه یک تکلیف، بلکه شکوه دیدار معبود می انگاشت. ایشان، در نماز جز خدا را نمی‌دید، از این رو، سائلِ مسجد کوفه را بنده ای فرستاده شده از جانب خدای تعالی دیده و برای رضای خدا در رکوع نمازش، انگشتر قیمتی و در حال روزه، افطار واجب خود را به مستمندان می بخشید. حضرت علی علیه السلام در ایمان، عبادت، زهد و یقین، بنده ای منحصر به فرد بود. از این رو، پیامبر اکرم صلی الله در وصف ایشان فرمود: «لَو أنّ السمواتِ وَالأرضَ وُضِعَتا فِی کِفَّةٍ وَ وُضِعَ إیمانُ علیٍّ فِی کِفَّةٍ لَرَجَحَ إیمانُ عَلیٍّ» [1]؛ اگر آسمان‌ها و زمین را در یک کفة ترازو قرار دهند و ایمان علی را در کفه ی دیگر، یقیناً ایمان علی بر آن‌ها فزونی می‌کند. نیت کردیم در این مقاله گوشه ای از زیبایی ها و شکوه نماز امیر المؤمنین را به تصویر بکشیم.  نماز در سیره و زندگی امام علی علیه السلام موضوع این نوشتار است. با ما همراه باشید.

انگیزه عبادت و نماز امام علی علیه السلام

انگیزه‌ و هدف انسان ها از عبادت کردن و ابراز بندگی متفاوت است، برخی به طمع بهشت خدا را عبادت می کنند و برخی دیگر از ترس عذاب دوزخ، اما عبادت گروهی از آنان مطلوب و پسندیده است که خدا را به دلیل اینکه سزاوار خدایی و عبادت است، بندگی می کنند. چنانکه حضرت علی علیه السلام می‌فرمایند: «گروهی از مردم که خدای تعالی را برای به دست آوردن پاداش و منفعتشان پرستش می‌کنند، به درستی که عبادت آن‌ها، عبادت بازرگانان است، گروهی که خداوند را از ترس دوزخ و عذاب آتش عبادت می‌کنند،همانا عبادتشان، عبادت غلامان و برده صفتان است و گروهی ‌که عبادت و بندگی آن‌ها برای سپاسگزاری از ذات خداوند است، عبادتشان عبادت ‌آزادگان است.» [2]

عبادت و به ویژه فریضه ی نماز، برای حضرت علی علیه السلام، صرفاً رفع تکلیف نبود. علی، با عشق، به نماز می ایستاد زیرا او عاشق حقیقی پروردگارش بود و چنان به نماز می ایستاد که گویی ربِ بی مثال را مشاهده می کند، چنانکه وقتی از ایشان سؤال کردند که: هل رأیتَ ربَّک؟؛ آیا خدایت را دیده‌اى؟ پاسخ دادند: أفأعبد ما لا أری؛ آیا کسی را که نمی‌بینم، می‌پرستم؟ [3] به همین جهت هم ایشان دربارة انگیزه ی خود از عبادت پروردگار ‌فرمودند: «بار خدایا! همانا من تو را از ترس آتش دوزخت و به طمع بهشتت عبادت نمی‌کنم؛ لیکن از آن روی عبادتت می‌کنم که فقط تو را شایسته و سزاوار عبادت یافتم.» [4] تمام این شکوه و زیبایی در بندگی، اخلاص و معرفت در نماز و شگفتى و عشق در عبادت، از ایمان حقیقی و یقینِ ایشان نشأت گرفته بود و به درستی که این، همان حقیقت و روح عبادت است.

نماز در سخن و کلام امام علی علیه السلام

وجود نشاط عبادى در نماز

 ذات و فطرت انسان، برای رسیدن به رشد و تعالی نیازمند نشاط و شادابی است و هیچ آفتی مانند سستی و بی‌میلى، انسان را در مسیر بندگی متوقف نمی ‌سازد و از سلوک به سوی کمال و تعالی منع نمی کند. بهترین و زیباترین امور عبادی همچون نماز و روزه و رسیدگی به فقرا و نیازمندان هم در صورتی که با بی‌میلی و رخوت همراه باشد، بی‌تأثیر شده و به جای اینکه آثار سازنده ای داشته باشند، نتایج سوء و منفی به دنبال خواهند داشت، امیرمؤمنان علی علیه السلام در این باره سفارش فرموده اند: «إنَّ لِلْقُلُوبِ إقْبَالاً وَ إدْبَاراً؛ فإذَا أقْبَلَتْ فَاحْمِلُوهَا عَلَی النَّوَافِلِ وَ إذَا أدْبَرَتْ فَاقْتَصِروا بِهَا عَلَی الْفَرَائِضِ»[5]؛ همانا برای دل‌ها هم روی آوردن و نشاطی است و هم پشت کردن و فَرارى، پس اگر نشاط دارد، آن را به مستحبات وادار نمایید و اگر روی برگرداند، به انجام واجبات بسنده کنید.

ظرفیت انسان برای عبادت، بستگی به استقبال دل آدمی دارد و چنانچه نماز و عبادت همراه با بی‌میلی و از سر اجبار یا عادت باشد، دروازه های قلب انسان بر روی آنها بسته می‌شود و انگیزه ها و تمایلات او نسبت به عبادت به زوال و نابودی می گراید. بهترین سجاده برای اقامه ی نماز، سجاده ی اشتیاق و علاقه است که با سهل گرفتن نسبت به مکلفین فراهم می‌شود.

وادار کردن انسان به انجام امور عبادی همچون نماز و روزه و … که اشتیاق یا توانایی انجام آن‌ها را ندارد، مانعی جدی و هشدار دهنده در او ایجاد می‌کند. چنانچه امام علی علیه السلام فرموده است: «دل‌ها را روی آوردن و پشت کردنی است، پس دل‌ها را آن‌گاه به کار گیرید که خواهان است و روی در کار دارد؛ زیرا اگر به کاری مجبور شود، کور گردد.» [6] بنابراین رعایت نشاط و میل قلبی در عبادتی مثل نماز، به اندازه ای دارای اهمیت است که امیر المؤمنین توصیه کرده اند: « اگر مستحبات به واجبات زیان رساند، مستحب‌ها را ترک کنید.» [7]

تأکید بر اهمیت نماز در خطبه 199 نهج البلاغه

امام علی عليه السلام در اين خطابه مهم خود، به چهار موضوع مهم از تكاليفِ شرع اسلام سفارش مى كنند كه بخش اول آن، به موضوع نماز و تأکید بر اهمیت آن اختصاص دارد. ایشان در این خطبه، نماز را وسيله نجات و رهایی در آخرت و سبب پاكى از آلودگی های ناشی از معاصی و گناهان در دنيا و شستشوى جان ها و الواح دل آدمیان از تیرگی ها و سیاهی های رذائل اخلاقى برشمرده و توصیه و اهتمام رسول الله و مؤمنان حقیقی را نسبت به آن يادآوری می کنند.

امام در بخشی از این خطبه، به آثار مهم معنوى و تربيتى فریضه ی نماز و نیز عاقبت بد و تاریکِ تاركان نماز و ساهون! پرداخته، نمازگزاران و عابدان واقعى را معرفى مى كنند، ایشان مى فرمايند: «تَعَاهَدُوا أَمْرَ الصَّلَاةِ، وَ حَافِظُوا عَلَيْهَا، وَ اسْتَكْثِرُوا مِنْهَا، وَ تَقَرَّبُوا بِهَا، فَإِنَّها كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَّوْقُوتاً»[8]؛ امر نماز را به نیکویی مراقبت كنيد و در محافظت از آن کوشا باشید بسيار نماز به جای آورید و به وسيله آن به خدا تقرّب جوييد؛ زيرا نماز بر همه ی مؤمنان در اوقات مخصوص واجب است. در همین عبارت كوتاه و مختصر، چهار فرمان مهم درباره ی فریضه ی نماز داده شده است: «تعاهد در امر نماز»، «محافظت از نماز»، «استكثار در نماز»، و «تقرب جستن به خداوند به وسیله ی آن».

مراد از «تعاهد»؛ در اینجا سركشى و اصلاح كردنِ امور است. اين اصطلاح در مورد كسى كه به مایملک و مزرعه های خود سركشى كرده و در اصلاح و بازسازی آنها مى كوشد، به كار مى رود، با توجه به این مطلب، عبارت بالا اشاره به اين موضوع است كه تعالیم خود را در مورد فراگیری واجبات و مستحبات و مكروهاتِ فریضه ی نماز ادامه دهيد به نحوی كه نمازهای شما، هر روز، بهتر و با کیفیت تر از روزهای گذشته باشد.

مراد از محافظت كه در آيه 238 سوره بقره نيز آمده است: «حَافِظُوا عَلَى الصَّلَوَاتِ وَ …»، نگاهدارى از اصل و باطن نماز از آفاتی مانند ريا و سُمعه [9] و مانند آن است. بعضى از مفسرین و علما نيز احتمال داده اند كه ممکن است مراد از محافظت، حفظ اوقات هر نماز در وقت فضيلت خواندن آن است.

در جمله ی سوم به مداومت و زیاد خواندن نماز توصیه فرموده و پس از آن، در توصیه چهارم كه در حقیقت، نتيجه و ماحصل توصیه های سه گانه ی قبل است، چنین مى فرمايد: «به وسيله ی امر نماز به درگاه خداوند تقرّب جوييد». کدام فریضه و عبادت به اندازه ی قامت بستن برای نماز می تواند موجبات رسیدن به قرب الهی را مهیا نماید. امام رضا علیه السلام در حديثی می فرمایند: «اَلصَّلاةُ قُربانُ كُلِّ تَقِىٍّ»[10]؛ نماز، وسيله تقرّب هر پرهيزكارى است.

نماز، فرمان الهی

پس از این توصیه ها، امیر المؤمنین به ذكر دليل براى اين توصیه های مهم درباره ی فریضه ی نماز پرداخته و به هفت نكته ی مهم و قابل تأمل در این خصوص اشاره کرده و آياتى از قرآن کریم و سنّت و سیره ی رسول الله را به عنوان سند ذکر می نمایند: «إِنَّ الصَّلَاةَ كَانَتْ عَلَى الْمُؤْمِنِينَ كِتَاباً مَوْقُوتاً»؛ همانا نماز به عنوان فريضه واجب بر مؤمنان مقرّر شده است.[11]

نماز، جواز بهشت

 سپس در بیان دلیل و حجت دوم این آیه را آورده و مى فرمايد: «أَلَا تَسْمَعُونَ إِلَى جَوَابِ أَهْلِ النَّارِ حِينَ سُئِلُوا: (مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ* قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ)»؛ (آيا پاسخ دوزخيان را در برابر اين سؤال كه چه چيز شما را به دوزخ كشانيد؟ نمى شنويد كه مى گويند: ما از نمازگزاران نبوديم) [12]

نماز فرو ریزاننده ی گناهان

امام علی عليه السلام در بیان برهان بعدی در اثبات اهمّيّت فریضه ی نماز مى فرمايد: «وَ إِنَّهَا لَتَحُتُّ الذُّنُوبَ حَتَّ [13] الْوَرَقِ، وَ تُطْلِقُهَا إِطْلاَقَ الرِّبَقِ[14]»؛ نماز، گناهان را فرو مى ريزد، همچون فرو ريختن برگ از درختان و طناب هاى معاصى را از گردن ها مى گشايد.

نماز چشمه ی پاکی ها

پس از آن، ضمن استناد به حدیث نبوی، درباره اهمّيّت نماز مى فرمايند: رسول خدا صلوات الله، نماز را به چشمه آب گرمى كه بر در خانه انسان باشد تشبیه کردند که انسان در هر شبانه روز پنج بار خود را در آن شستشو می دهد. بدیهی است که در چنین وضعیتی، هیچ چرک و آلودگى در بدنش باقى نخواهد ماند. نمازهاى واجب یومیه نيز، همانگونه روح و قلب انسان را شستشو مى دهند و آلودگی گناه را از وجود نمازگزار می زدایند.[15]

شناختن حق نماز

امیر المؤمنین در استدلال بعدی خود به آيه ديگرى از قرآن کریم که مقام والاى نمازگزاران را بیان می کند، اشاره کرده و مى فرمايد: «وَ قَدْ عَرَفَ حَقَّهَا رِجَالٌ مِنَ الْمُؤْمِنيِنَ الَّذِينَ لَا تَشْغَلُهُمْ عَنْهَا زِينَةُ مَتَاعٍ، وَ لَا قُرَّةُ عَيْنٍ مِنْ وَلَدٍ وَ لَا مَالٍ، يَقُولُ اللهُ سُبْحَانَهُ: رِجَالٌ لَّا تُلْهِيهِمْ تِجَارَةٌ وَ لَا بَيْعٌ عَنْ ذِكْرِ اللهِ وَ إِقَامِ الصَّلَاةِ وَ إِيتَاءِ الزَّكَاةِ» [16]؛ گروهى از مؤمنان كه زينت متاع دنيا و فرزندان، اموالى كه مايه ی روشنی چشم آنهاست، آنان را به خود مشغول نکرده، حق نماز را خوب شناخته اند. خداوند متعال درباره آنها مى فرمايد: آنها مردانى هستند كه تجارت و بيع آنان را از ياد خدا و برپاداشتن نماز و پرداختن زكات باز نمى دارد.

نمازگزاران پاسداران انوار الهی

البته توجه به این نکته كه این آيه، به فاصله ی یک آیه پس از آيه نور[17] واقع شده و در آيه قبل از آن سخن از خانه های مرتفعى است كه نور پرفروغ خداوند در آن مى درخشد و هر صبح و شام در آنها تسبيح و تحميد پروردگار مى شود و افرادى كه در آيه ی 37 به آنان اشاره شده، همانند پاسداران انوار الهى هستند كه زرق و برق و زینت دنيا آنها را به خود مشغول نکرده و از ياد خداوند سبحان و دستگیری از خلق او باز نمی مانند.

دعوت به نماز، سیره رسول الله

حضرت علی علیه السلام سرانجام در بيان آخرين برهان براى بیان اهمّيّت فریضه ی نماز، به سیره ی پيامبر اكرم صلى الله كه پیرو فرامین خداوند متعال در قرآن کریم بوده است، اشاره کرده و مى فرمايد: «(رسول الله پس از بشارت به بهشت خويش را براى برپا داشتن فریضه ی نماز به تعب و مشقّت مى انداخت، تا امتثال امر خداوند را به جای آورده باشد: «وَ كَانَ رَسُولُ اللهِ نَصِباً [18] بِالصَّلَاةِ بَعْدَ التَّبْشِيرِ لَهُ بِالْجَنَّةِ، لِقَوْلِ اللهِ سُبْحَانَهُ:(وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَيْهَا) [19]، فَكَانَ يَأْمُرُ بِهَا أَهْلَهُ وَ يُصَبِّرُ[20]عَلَيْهَا نَفْسَهُ»؛ خانواده و اهل خويش را به نماز دعوت كن و بر آن شكيبا باش، زيرا نماز كليد ورود به بهشت است، از این رو آن حضرت همواره خانواده و اهل بيت خود را به برپایی نماز دعوت مى كرد و خود را بر مداومت بر آن وادار مى كرد.

نماز در سیره و زندگی امام علی علیه السلام

شوق به نماز و عبادت در زندگی امیر المؤمنین علی علیه السلام، آن چنان مشهود بوده که نقل آن، شهره ی عام و خاص است. همه می دانند که علی علیه السلام هنگامی که مشغول نماز و راز و نیاز با معبود می شد، نه دیگر گوشش می شنید و نه اینکه چشمانش، غیر از نور حق، چیزی را می دید. زمین و آسمان و هر آنچه که در آنهاست، در مقابلش رنگ می باخت و از خاطرش محو می شد زیرا تمام قد و با همه ی وجود، توجه کامل خود را به مبداء حقیقت و خالق هستی معطوف می داشت.

غرق شدن در نماز

این اشتیاق و این شیدایی به حدی رسیده بود که روایت شده است؛ در یکی از جنگها، تیری به پای آن حضرت فرو رفته بود. زخم، به قدری دردناک بود که اطبا اصلاً نمی توانستند به آن دست بزنند و آن را بیرون بیاورند. رسول خدا که از حالات و روحیات ایشان مطلع بودند، فرمودند که این کار را وقتی به نماز مشغول می شود، انجام دهید. چنین کردند و هنگامی که به نماز ایستاد، تیر را بیرون کشیدند و ایشان اصلاً متوجه نگردید.

نشانه های خوف و رجا در نماز ابوتراب

گویند؛ هنگامی که امیر المؤمنین در محراب نماز می ایستاد، از خوف قدرت و عظمت خداوند، رعشه بر اندامش می افتاد و اشک چشمانش بر محاسن صورت جاری می شد.[21] خطیب خوارزمی گوید: «الاَهل من فتیً کابی تراب؛ اِمامٍ طاهرٍ فوق التُّراب هو البکّاءُ فی المحراب لکن و هو الضّحّاکُ فی یوم الحراب» ؛ هوش دارید که آیا جوانمردی مانند ابو تراب و امام پاکیزه ای چون او بر سطح کره خاک وجود دارد؟ او کسی است که در محراب بسیار می گریست و در هنگام نبرد با دشمنان شاد و بشّاش به میدان می شتافت.[22]

ابودرداء [23]، می گوید: در یکی از شب های تاریک از نخلستانی عبور می کردم صدای کسی را شنیدم که با خدای تعالی مناجات می کرد، هنگامی که نزدیکتر شدم، دیدم که علی علیه السلام است. من خود را پشت درختی پنهان کردم و مشاهده می کردم که او با خوف و خشیت بسیار و با ندایی حزین مناجات می کرد و از خوف آتش سوزان دوزخ گریه می کرد و به خدا پناه برده و از او طلب مغفرت و بخشش می نمود. آنقدر گریه و تضرع کرد که بی حس و حرکت به زمین افتاد. با خود گفتم شاید به خواب رفته است. نزدیکتر رفتم، دیدم که همچون چوب خشکی افتاده است. او را تکان دادم، اما هیچ حرکت نکرد، گفتم حتماً از دنیا رفته است. شتابان خود را به منزلش رساندم و خبر فوتش را به حضرت زهرا سلام الله رسانیدم، ایشان فرمودند: مگر او را چگونه یافتی؟ من شرح ماوقع را گفتم، فاطمه سلام الله گفتند: او فوت نکرده است بلکه از خوف خداوند، غش نموده است.[24]

ابن شهر آشوب [25] از حالات امام علی علیه السلام، چنین روایت کرده است که، چون وقت نماز می رسید رنگ امام تغییر می کرد و حالت تشویش و اضطراب بر ایشان چیره می گشت، کسی پرسید: به چه علت این حالت به شما دست داد؟ فرمودند: «هنگام ادای امانتی رسیده است که خداوند آن را بر آسمانها و زمین و کوهها عرضه نمود ولی آنها نتوانستند آن را حمل کنند، ولی انسان در عین ضعف و ناتوانی پذیرفت، حال ترس من از آنست که به نیکویی از عهده اداء این امانت بر می آیم یا نه؟»[26]

مراقبت بر وقت نماز

در لیله الهریر[27]، نزدیکی های صبح مدام به افق می نگریست، ابن عبّاس پرسید: مگر از آنسو نگرانی دارید؟ آیا از دشمنان در آنجا کمین کرده اند؟ فرمودند: نه، می خواهم ببینم وقت نماز رسیده است یا نه؟ [28]

کثرت عبادت و اسوه ی «واستکثروا منها»

ابن ابی الحدید [29] درباره ی کثرت عبادت و تهجد حضرت می گوید: «علی علیه السلام بیشتر از همه عبادت می کرد، زیرا  اغلب روزها را روزه دار بود و در تمام شبها مشغول نماز و عبادت می شد، حتّی به هنگام جنگ نیز دست از نماز شب برنمی داشت. در لیله الهریر، پوستی برایش گذاشته بودند که بر روی آن نماز می خواند و عبادت می کرد درحالی که تیرها به سویش پرتاب می شدند. نه می هراسید و نه از جایش بلند می شد، او عالمی بود با عمل که مستحبات و تعقیبات و نوافل و ادعیه و تهجّد را به مردم تعلیم نمود.»[30]

 امام صادق علیه السلام می فرماید: «امیر المؤمنین در اواخرعمر شریفشان، در شبانه روز هزار رکعت نماز بجا می آورد.»[31]

عمّار ساباطی از قول امام صادق علیه السلام نقل می کند که ایشان فرمود: آیه «امّن هو قانتٌ آناء اللّیل ساجداً و قائماً یحذر الآخره و یرجو رحمهَ رَبّه…»؛ آیا چنین کسی – کافر – با ارزش است یا کسی که در ساعات شب به عبادت مشغول است و در حال سجده و قیام، از عذاب آخرت می ترسد و به رحمت پروردگارش امیدوار است؟! [32] در شأن علی بن ابیطالب علیه السلام نازل شد از مقام و مرتبه او و فضیلتش نزد پروردگار سبحان خبر می دهد.[33]

امام صادق علیه السلام می فرماید: «وقتی که جدم علی ابن الحسین علیه السلام نامه ی امیر المومنین را می دید، به آن عمل می کرد و هنگامی که به نماز می ایستاد، رنگ چهره اش تغییر می کرد تا آنجایی که از صورت برافروخته اش شناخته می شد، و هیچکدام از فرزندان امیر مؤمنان را توان عمل به برنامه های عبادی آن حضرت نبود مگر علی ابن الحسین علیه السلام.» [34]

امام سجّاد علیه السلام، ملقب به زین العابدین و العارفین، که به کثرت عبادت شناخته می شد، در پاسخ این سوال که چرا این قدر مشقّت و رنج برخود روا می دارید؟ می فرمود: «و من یقدرُ علی عباده جدّی علیّ بن ابی طالب علیه السلام»؛ کیست که بتواند مثل جدم علی بن ابی طالب عبادت کند؟»[35]

جایگاه مخصوص برای خواندن نماز

حضرت علی عليه السلام فرمودند : در منازل خود اطاقى را براى خواندن نماز اختصاص دهيد. خودِ آن حضرت در اطاقى كه  جز فرشى و قرآن و شمشيرى وجود نداشت، نماز مى خواند. ایشان به يكى از دوستان خود به نام مَسْمَع فرمود: «می خواهم که در خانه خود اطاقى را برای نماز قرار دهى و با لباس مخصوص و پاکیزه در آن مكان كه اختصاص به ادای فریضه نماز دارد، نماز گزاری، و از پروردگار بخواهى كه تو را از آتش جهنّم نجات دهد و وارد بهشت فرمايد. در همه حال از خدا بترس و دعاى نابجا نداشته باش و هیچ کس را نفرين نكن .[36]

نماز باران

در يكى از سال ها كه خشكسالى شدیدی آمده بود و آسمان بخیل شده و باران نمی بارید، مردم از شدت رنج بى آبى به حضرت اميرالمؤمنين شكايت بردند. امام دستور دادند كه همه مردم از شهر خارج شوند، فرزندان را از مادرانشان جدا كنند و در زیر آفتاب گرم و سوزان همراه با گريه و انابه و استغفار، نماز باران بخوانند. وقتى که صف ها منظّم شد، حضرت علی عليه السلام در خطبه ای که ایراد کردند، فرمودند:«آگاه باشيد، زمينى كه شما را بر پشت خود حمل می کند، و آسمانى كه بر سر شما سايه مى گستراند، همگی مطیع و فرمانبردار پرودگار خویش اند، و بركت آن دو به شما نه از روى دلسوزى برای شما يا براى نزديک شدن به شما، و نه به اميد رسیدن خيرى است كه از شما دارند، بلكه آن دو، مأمور رساندن منافع به شما مى باشند، و اوامر پروردگار خویش را اطاعت كردند، همانا به آنها دستور داده شد كه براى مصالح شما قيام كنند و آنها چنين كردند.

خداوند بندگان خود را كه عاصی و گناهكارند، با كمبود رستنی ها و ميوه ها، و جلوگيرى از نزول بركات و باران، و بستن دَر گنجهاى خيرات، امنحان مى كند، براى آن كه شاید توبه كننده اى بازگردد، و گناهكاری، دل از لذت معصيت بكند، و پند گيرنده ای ، پند گيرد، و بازدارنده، راه نافرمانى را بر بندگان خدا ببندد، و همانا خداوند طلب استغفار و آمرزش را وسيله ی نزول روزى  و موجب رحمت بر مخلوقات قرار داد و فرمود: «از پرودگار خود آمرزش بخواهيد، كه آمرزنده است ، همانا او بركات خود را از آسمان برای شما فرو مى بارد و با بخشش اموال فراوان و فرزندان ، شما را يارى مى دهد و باغستانها و نهرهاى پرآب در اختيار شما قرار می دهد.»[37]

پس رحمت خداوند بر آن كسی كه به استقبال توبه و استغفار می رود و از گناهان خود پوزش می طلبد، و پيش از آن كه مرگ او را فرا گیرد، اصلاح مى گردد.)[38]

و سپس تضرع و خشوع با خداى خود چنين گفت: «بارخداوندا! ما از خانه ها، و زير چادرهایمان پس از شنيدن ناله ی حيوانات تشنه و گريه جگرسوز كودكان گرسنه، به سوى تو بيرون آمديم، و بر رحمتت مشتاق و بر فضل و نعمت تو اميدواريم و از عذاب و انتقام تو بیم داریم .

بار خداوندا! باران رحمتت را بر ما بباران، و ما را مأيوس و نومید برمگردان و با خشكسالى و قحطى حیات ما را نابود مکن، و به سبب اعمال زشتى كه بى خردان ما مرتکب شده اند ما را به عذاب خويش مبتلا مگردان ، اى مهربانترين مهربان ها!

بار خدایا! به سوى تو آمده ايم تا از اموری شكوه كنيم كه بر تو پنهان نيست و اين هنگامى است كه سختى هاى طاقت فرسا ما را مستأصل و بیچاره كرده و خشكسالى و قحطى ما را به ستوه آورده و پيش آمدهاى دشوار ما را ناتوان ساخته و فتنه هاى گران، كارد را به استخوان ما رسانده است.

معبودا! از تو مى خواهيم ما را نااميد و مأیوس برمگردانى  و با اندوه و پریشانی به خانه هايمان باز نگردانی و گناهانمان را به رخمان نكشى  و اعمال زشت و معاصی ما را دلیل كيفر کردن ما قرار ندهى .

خداوندا! باران رحمت خود را بر ما بباران، و بركت خويش را بر سر ما بگستران  و رزق و روزى و رحمت بیکرانت را به ما برسان  و ما را از بارانى سيراب فرما كه سودمند و سيراب كننده و روياننده گياهان و رستنی ها باشد، تا آن چه را كه خشك شده دوباره بروياند، و هر آن چه را مرده است دوباره زنده گرداند، بارانى كه بسيار پرمنفعت و روياننده گياهان فراوان باشد به حدی كه تپه ها و كوهها را سيراب  و در درّه ها و مسیر رودخانه ها، چونان سيل جارى شود و درختان را پربرگ نمايد. همانا تو بر هر چيز كه بخواهى، توانايى!

پس از نماز باران و اتمام دعاى امام على عليه السلام ابرها به آسمان آمدند و باريدند و مردم و حيوانات و زمين سيراب شدند.

نقل كرده اند که آن چنان بارانی باريد كه آب ها در جويبارها چونان سيلاب روان شد.[39]

پی نوشت ها

1. بحارالأنوار، ج 31، ص 132
2. نهج البلاغه، حکمت 237
3. نهج البلاغه، خطبه 179
4. بحارالأنوار، ج 69 ، ص 278
5. نهج البلاغه، حکمت 312
6. همان، حکمت 193
7. همان، حکمت 279
8. سوره نساء، آيه 103
9. سُمعه، یعنی اینکه انسان عملى نیک همچون اطعام به دیگران و خواندن نماز اول وقت به جماعت در مسجد را نه براى خدا، که براى شنیدن مردم و مشهور و عزیز شدن نزد آنان، انجام دهد.
10. الكافي، كلينى، محمد بن يعقوب بن اسحاق‏، محقق / مصحح: غفارى، على اكبر و آخوندى، محمد، دار الكتب الإسلامية، تهران، ‏1407 قمری، چاپ: چهارم، ج ‏3، ص 265، (باب فضل الصلاة).
11. سوره نساء، آيه 103.
12. سوره مدثر، آیات 42 و 43
13. «حتّ» در اصل به معناى جدا كردن برگ هاى درختان است و گاه در جدا كردن اشياء ديگر نيز به كار مى رود.
14. «ربق» بر وزن «عنب» جمع «ربق» بر وزن «فعل» به معناى طنابى است كه دستاويزهاى متعدّدى در آن است و معمولا هنگامى كه مى خواهند حيوانات را به صفّ كنند هر كدام را به يكى از آن دستاويزها مى بندند.
15. اين حديث را شيخ حر عاملى در وسائل الشيعة، عاملى، شيخ حر، محمد بن حسن‏، محقق / مصحح: مؤسسة آل البيت(عليهم السلام)‏، مؤسسة آل البيت(عليهم السلام‏)، قم، ‏‏1409 قمری‏، چاپ: اول، ج ‏4، ص 30، (باب تحريم إضاعة الصلاة و وجوب المحافظة عليها) با تفاوت جزئی آورده است.
16. سوره نور، آيه 37.
17. آیه ۳۵ سوره نور به آیه نور شهره است و در آن به معرفی خداوند به‌عنوان نور آسمان‌ها و زمین پرداخته شده‌ است. در این آیه از تعابیری مانند «مصباح»، «مشکات»، «زجاجه»، «شجره مبارکه» و «کوکب دری» استفاده شده‌ است.
18. «نصب» بر وزن «خجل» به معناى خسته و فرسوده است و صفت مشبّهه از ريشه «نَصَب» بر وزن «حسب» به معناى خستگى و كوفتگى است.
19. سوره طه، آيه 132.
20. «يصبر» از ريشه «صبر» به معناى شكيبايى است و قابل توجّه است كه اين فعل غالباً به صورت لازم استعمال مى شود؛ ولى گاه معناى متعدّى هم دارد؛ يعنى وادار به صبر نمودن و در جمله بالا همين معنا اراده شده است.
21. نماز و عبادت امام علی (ع)، ص 16، به نقل از: علی کیست ؟ ص 233
22. امام علی بن ابی طالب (ع)، ص 422، به نقل از: الغدیر، ج4، ص 397.
23. عُوَیمر بن زید خزرجی انصاری معروف به اَبودَرْداء انصاری، از اصحاب پیامبر(ص) و از گردآورندگان قرآن که در فتح شام و جزیره قبرس، و در جنگ یرموک حضور داشت و مدتی در دمشق متصدی امر قضا بود.
24. نماز و عبادت امام علی (ع)، ص 37. به نقل از: علی (ع) کیست؟ ص 233.
25. ابوجعفر، محمد بن علی بن شهرآشوب بن ابونصر بن ابوالجیش ساروی مازندرانی ملقب به رشیدالّدین و عزالدّین و مشهور به اِبنِ شَهْرْآشوب (۴۸۹–۱۶ شعبان ۵۸۸ هجری قمری، ۴۷۵ یا ۴۷۶–۱۲ شهریور ۵۷۱ هجری خورشیدی، ۱۰۹۶–۲۷ اوت ۱۱۹۲ میلادی)، مفسر، محدث، ادیب و فقیه بزرگ شیعه است.
26. مناقب ابن شهر آشوب، ج2، ص 124
27. لیلةالهریر (به معنای شب زوزه) یکی از شب‌های جنگ صفین بود. از اول ماه صفر سال ۳۷ درگیری‌های سنگینی به مدت ۱۱ روز در محلی به‌نام صفین که در ناحیه غربی عراق میان بالس و رقه است از سر گرفته شد. در یکی از این شب‌ها چون سربازان از شدت جراحت ناله می‌کردند، به این نام معروف شد.
28. عزیزی، عباس، نماز و عبادت امام علی (ع): ص 34، چاپ اوّل 1378، انتشارات نبوغ
29. فخرالدین ابوحامد عبدالحمید بن ابی‌الحدید (به عربی: عبد الحمید بن هبة الله بن محمد بن الحسین بن أبی الحدید أبو حامد عز الدین معتزلی) نامدار به ابن ابی‌الحدید، ادیب، متکلم، مورخ، شاعر و فقیه شافعی و اصولی معتزلی و از علمای سدهٔ هفتم ه‍. ق
30. شرح ابن الحدید، ج 1، ص 27.
31. بحارالانوار، ج41، ص 24
32. زمر، 9. شیرازی، (آیه الله العظمی) مکارم، ترجمه قرآن کریم، چاپ اوّل 1378، ویراستار: جواد مهدثی
33. عروسی الحریزی، عبدعلی بن جمعه، تفسیر نور الثقلین : چاپ چهارم، موسسه اسماعیلیان، 1370ش، ج4، ص 478.
34. روضه کافی، ص 143، حدیث 172
35. ناظم زاده قمی، سید اصغر: علی آئینه عرفان، ص 338، به نقل از : علی کیست؟ ، ص 234.
36. حلية المتّقين باب دوازدهم فصل پنجم
37. سوره نوح آيه 10 و 11
38. خطبه 143 نهج البلاغه
39. اعلام النّبوّه ، ديلمى – و – كامل ابن اثير ج 1 ص 137