در کلاس های دروس دینی دانشگاه ها سخنان سنجیده و افکار بلند در بازشناسی نماز مطرح شود
به گزارش روابط عمومی ستاد اقامه نماز خراسان رضوی، در راستای توسعه و ترویج فرهنگ اقامه نماز و باتوجه به موضوع فراخوان علمی سی و سومین اجلاس سراسری نماز، اقامه نماز در اندیشه و عمل امام شهید حضرت آیتالله العظمی سید علی حسینی خامنه ای (رحمتالله علیه)، روابط عمومی ستاد اقامه نماز استان با سید محمود طباطبائی عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی در روز شنبه بیستم تیرماه گفتگو کرد.
حجت الاسلام و المسلمین سید محمود طباطبائی عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی در ابتدا صحبت خود گفت: در کلاس های دروس دینی دانشگاه ها سخنان سنجیده و افکار بلند در بازشناسی نماز مطرح شود و بحثهای عالمانه، عمیق و تازه درباره نماز در کتب معارف دانشگاه ها گنجانده شود. اساتید، دانشجویان را به خواندن نماز تشویق کنند و خود پیشقدم در آن باشند. سهم مسجد سازی و مسجد پردازی در ردیف اول اعتبارات فوق برنامه در وزارت علوم قرار گیرد. رهبرشهید در اولین پیام خود فرمودند: در کلاس های دروس دینی مدارس و دانشگاهها، درس نماز جایگاه خود را بازیابد و سخنان سنجیده و افکار بلند در بازشناسی نماز فراهم و در معرض ذهن و دل دانشجویان و دانشآموزان گذاشته شود.
وی ادامه داد: در ساختمانهای عمومی و دولتی، نمازخانه ای مناسب ساخته شود و در اوقات نماز آهنگ اذان با صدای خوش در همه جای کشور به گوش رسد. هر برنامه مزاحم برای نماز اول وقت برطرف گردد و در تعیین وقت مسابقات ورزشی ساعت نماز را خالی و آماده برگزاری نماز شوند. همچنین در سفرهای زمینی و هوایی فرصت خواندن نماز برای مسافران را فراهم آورید. امام شهید در اولین پیام خود به اجلاس نماز تأکید کردند که در همه مراکز عمومی، مدارس، دانشگاهها، کارخانهها، سربازخانهها، فرودگاهها، ایستگاههای قطار، ادارات دولتی و امثال آن، جایگاههای مناسبی برای نماز پیشبینی شود. مساجد و نمازخانهها پاکیزه و مرتب و رغبتانگیز باشد.
مهمترین موانع اقامه حقیقی نماز در جامعه امروز
عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی افزود: از نگاه رهبر شهید، موانع متعددی در مسیر اقامه حقیقی نماز وجود دارد که در پیام های ایشان به صراحت بدان اشاره شده است. ایشان در پیام به بیستودومین اجلاس نماز، این موانع را چنین برشمردند: «کمبود مسجد در شهر و شهرک و روستا؛ نبود جایگاه نماز در مراکز اجتماعات همچون ورزشگاه و بوستان و ایستگاه و مانند آن؛ مراعات نشدن وقت نماز در وسایل مسافرت های دور دست؛ نپرداختن شایسته به نماز در کتابهای درسی؛ نپرداختن به پاکیزگی و بهداشت در مساجد؛ نپرداختن امام جماعت به تماس و رابطه با مأمومین؛ و هر کمبود دیگری از این قبیلها، نقاط ضعفی است که باید همتهای بلند بر زدودن آن برانگیخته شود.
حجت الاسلام و المسلمین سید محمود طباطبائی اضافه کرد: از منظر قرآن، مهمترین مانع، «غفلت» و «لهو» است. خداوند میفرماید: «أَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِکْرِی» (طه، ۱۴). یعنی اساس نماز، ذکر و یاد خداست. وقتی دلها غرق مشغله های دنیوی میشود، غفلت، بزرگترین مانع است. قرآن کریم در سوره ماعون میفرماید: «فَوَیْلٌ لِّلْمُصَلِّینَ الَّذِینَ هُمْ عَن صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ»؛ این آیه، هشداری جدی به کسانی است که نماز را سبک میشمارند یا در اقامت آن سهل انگاری میکنند. رهبر شهید نیز در این باره از قول مرحوم شیخ محمد بهاری نقل میفرمایند که «دعا و ذکر و شاید نماز، وقتی بی توجه تکرار میشود، قساوت میآورد!… پس این نماز یا با توجه است، که مایهٔ رقت و قرب و لطافت و صفاست؛ یا نمازِ بیتوجه است، که آن وقت به گفتهٔ ایشان مایهٔ قساوت قلب است.
چگونه جوانان از سیره امام شهید الهام بگیرند؟
وی بیان کرد: جوانان میتوانند با رویکردهایی چون تمرین «حضور قلب» در نماز، یادگیری معانی و ترجمه نماز، حضور منظم در مساجد و عجله نکردن در نماز، از این سیره بهره ببرند. ایشان در اولین پیام خود به اجلاس نماز، خطاب به جوانان فرمودند: جوانان ما که اکنون بار امانت سنگینی را بر دوش گرفته اند، باید نماز را منبع قدرتی لایزال بدانند، و در برابر جبهه فساد و بی عدالتی و کجروی که امروز بشریت را تهدید میکند، از نماز و یاد خدا نیرو بگیرند.
عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی اضافه کرد: امام شهید تأکید دارند که «همهٔ آحاد نمازگزار باید سعی کنند که نماز را با توجه به معانی کلمات بخوانند، یعنی در نماز با خدای عزیز و رحیم سخن بگویند. این است آن سرچشمه فیضی که جان نمازگزار را سیراب میکند». همچنین میفرمایند: «سعی کنید که معنای نماز را بدانید. یاد گرفتن معنای نماز، کار خیلی آسانی است؛ خیلی زود میتوانید ترجمه این چند جمله را یاد بگیرید. نماز را با توجه به معنای آن بخوانید. این نماز است که «قربان کلّ تقی» خواهد بود.
حجت الاسلام و المسلمین سید محمود طباطبائی اظهار کرد: در روایت از امام صادق(ع) آمده است: «لَوْ يَعْلَمُ الْمُصَلِّی مَا یَغْشَاهُ مِنَ الرَّحْمَةِ لَمَا رَفَعَ رَأْسَهُ مِنَ السُّجُودِ»؛ اگر نمازگزار می دانست تا چه حد مشمول رحمت الهی است، هرگز سر خود را از سجده بر نمی داشت. همچنین پیامبر اکرم(ص) میفرمایند: «الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ وَ الْجُمُعَةُ إِلَى الْجُمُعَةِ كَفَّارَاتٌ لِمَا بَیْنَهُنَّ مَا لَمْ تُغْشَ الْكَبَائِرُ»؛ نمازهای پنجگانه و نماز جمعه تا نماز جمعه بعد، کفاره گناهان میان آنهاست. جوانان باید بدانند که نماز، نه صرفاً یک تکلیف، بلکه پشتوانه مستحکمی برای مبارزه با شیطان درونی و بیرونی است و آنان را از پوچی و ضعف میرهاند.
نقش نماز در مدیریت انقلاب اسلامی در نگاه امامین
وی در این خصوص گفت: برای تبیین این مسئله، باید به این نکته اساسی توجه کرد که قرآن کریم در توصیف قدرتمندان مؤمن، اقامه نماز را در صدر وظایف آنان قرار داده است: «الَّذِینَ إِن مَّکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ…» (حج، ۴۱). رهبر شهید در اولین پیام خود به اجلاس سراسری نماز در سال ۱۳۷۰، این آیه را چنین تفسیر فرمودند که «برپا داشتن نماز، نخستین ثمره و نشانه حکومت صالحان است و در رتبه بعد از آن است که نوبت به زکات و امر به معروف و نهی از منکر میرسد». ایشان تأکید داشتند که اقامه نماز غیر از ادای فردی آن است؛ «اقامه نماز» مرتبه بالاتری دارد که وظیفه مدیران و رهبران جامعه اسلامی است و شرط مشروعیت آنان به شمار میرود.
عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی ادامه داد: رهبرشهید در ادامه میفرمایند: «درخشش معنویت و صفای ذکر الهی، همه آفاق جامعه را روشن و مصفا کند؛ و تن ها و جان ها با هم به نماز بشتابند و در پناه آن طمأنینه و استحکام یابند». نماز، رکن اصلی دین است و باید اصلی ترین جایگاه را در زندگی مردم داشته باشد. حیات طیبه انسان، در سایه حاکمیت دین خدا، وقتی حاصل خواهد شد که انسانها دل خود را با یاد خدا زنده نگه دارند. این ذکر و حضور دائمی فقط به برکت نماز حاصل میشود و نماز در حقیقت، پشتوانه مستحکم و ذخیره تمام نشدنی در مبارزهای است که آدمی با شیطان نفس خود و شیطانهای قدرت دارد.
حجت الاسلام و المسلمین سید محمود طباطبائی بیان کرد: امام شهید همچنین در تبیین جایگاه نماز در مدیریت، بر این نکته تأکید داشتند که مسجد در اسلام هم «جایگاه عبادت» است و هم «پایگاه سیاست»؛ سنت پیامبر اکرم(ص) را یادآور شدند که از مسجد برای دکةالقضاء، تدبیر مسائل سیاسی و نصب استانداران بهره میگرفتند. ایشان در پیام به بیستودومین اجلاس نماز، نماز را «همچون روح برای اندامهای بدن انسان یا همچون هوا در مقایسه با دیگر نیازهای مادی انسان» دانستند. بر این اساس، مدیریت انقلاب اسلامی باید با محوریت مسجد و نماز باشد و مدارس، دانشگاهها، صداوسیما و دیگر دستگاههای فرهنگساز، در شمار مخاطبان اصلی «أَقیمُوا الصَّلاةَ» جای میگیرند.
نقش نماز در تربیت فرزندان
وی در بیان این مطلب گفت: در متون دینی، تربیت نمازی فرزندان از جایگاهی والا برخوردار است. قرآن کریم در آیه ۱۳۲ سوره طه، پیامبر اکرم(ص) را مخاطب میسازد: «وَ أْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَ اصْطَبِرْ عَلَیْهَا». این دستور، نشان از استمرار و شکیبایی در این مسیر دارد. آنچه در این زمینه حائز اهمیت است، تأکید بر نقش «محیط خانواده» و رفتار عملی والدین است؛ چرا که کودکان بیش از آنکه با گفتار، با رفتار بزرگترها تربیت میشوند.
عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی افزود: امام صادق(ع) نیز در روایتی میفرمایند: «أَمَرَنَا رَسُولُ اللهِ(ص) أَنْ نُعَلِّمَ الصِّبْیَانَ الصَّلَاةَ إِذَا بَلَغُوا سَبْعَ سِنِینَ». این روایت، نقطه آغاز آموزش عملی و تدریجی را هفت سالگی معرفی میکند تا این عادت الهی در نهاد کودک نهادینه شود. براساس رهنمود های رهبر شهید، «پدران و مادران و سپس معلّمان و معاشران و آنگاه مقرّرات و عادات زندگیِ مرتبط با نماز، در انتشار و التزام به آن نقش دارند». ایشان همچنین تأکید دارند که «کودکان و نوجوانان را با صورت و معنای نماز آشنا سازید» و «کتابهای شیرین و آسان فهم درباره نماز را برای کودکان بخوانید». اگر جوانان از حالا عادت کنند به نماز با توجه و حضور قلب، وقتی به سنین بالاتر رسیدند، این کار برایشان زحمت ندارد و به سجیه آنان تبدیل میشود.
نکات کلیدی در پیام های رهبر شهید به اجلاسهای نماز
حجت الاسلام و المسلمین سید محمود طباطبائی اضافه کرد: مجموعه پیامهای رهبرشهید به اجلاس های سراسری نماز، که از سال ۱۳۷۰ تا ۱۴۰۴ ادامه داشته، حاوی مطالبات و آموزههای راهبردی برای سیاستگذاری فرهنگی است. محورهای اصلی این رهنمودها عبارتاند از: نخست، کیفیتبخشی به نماز: نماز باید با حضور قلب، توجه به معانی و خشوع ادا شود. امام شهید میفرمایند: «مواظب باشیم جسم نماز از روح نماز خالی نماند. روح این نماز توجه است؛ بدانیم چه کار داریم میکنیم. نماز بیتوجه اثرش کم است». همچنین «بهرهی جوانان و نوجوانان از نمازی که با توجه و خشوع خوانده شود بسی بیشتر است». نماز آنگاه که با آداب خود همچون خشوع و دلسپاری به معبود انجام میگیرد، دل را آرام و اراده را مستحکم و ایمان را ژرف و امید را زنده میکند.
وی ادامه داد: دوم، ترویج همگانی نماز؛ ترویج نماز، هر حرکت و تلاشی است که در راه همگانی کردن آن، تبیین اهمیت آن و آسان کردن دسترسی به آن صورت میگیرد. صاحبان اندیشه و بیان با گفتن و نوشتن، دارندگان رسانهها و منبرها با پرداخت جذاب و هنری، و مسئولان دستگاهها هر یک متناسب با کارکرد خود، میتوانند این وظیفه بزرگ را ادا کنند. دستگاههای تبلیغ دین و رجال دینی و سپس همه متدیّنین، انتشار و التزام به نماز را تکلیف حتمی خود بشمارند.
عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی افزود: سوم، توجه به مسجد و نمازخانه؛ مسجد باید همچون قطب و محور در هر بنا و مرکز جمعیتی ساخته شود. رهبرشهید میفرمایند: در هر بنایی مانند شهر و روستا، مدرسه و دانشگاه و… باید مسجد همچون قطب و محور ساخته شود. و مسجد و نمازخانه در همه جا باید پاکیزه، زیبا، آرامبخش و رغبتانگیز باشد. چهارم، نقش مدیران و مسئولان؛ مسئولان با حضور خود در نماز، دیگران را تشویق کنند و بزرگان جامعه و افراد مطرح در مراکز همگانی نماز دیده شوند تا عملاً اعتنا به نماز را به دیگران بیاموزند.
حجت الاسلام و المسلمین سید محمود طباطبائی پنجمین مورد اینگونه بیان کرد و گفت: بهرهگیری از ابزارهای نوین؛ از هنر سینما، شعر، قصه و نقاشی، و شیوههای هنری در رسانههای تصویری و صوتی برای ترویج نماز و تبیین ظرافتهای پرمعنی آن استفاده شود.
رسالت عالمان و مبلغان در توسعه فرهنگ نماز
وی اضافه کرد: عالمان و مبلغان در کلام رهبر شهید، مخاطبان اصلی ترویج نماز معرفی شدهاند. ایشان تأکید دارند که «دستگاههای تبلیغ دین و رجال دینی و سپس همه متدیّنین، انتشار و التزام به نماز را تکلیف حتمی خود بشمارند». رسالت آنان، فراتر از بیان ساده احکام، تبیین فلسفه و ظرافتهای باطن نماز با استفاده از ابزارهای هنری و نوین است. امام شهید در پیام خود به اجلاس های نماز می فرمایند: «فلسفه نماز و تحلیل رازها و رمزهای آن با زبان هنر، در معرض دید همگان قرار گیرد تا هرکس به قدر ظرفیت خود از آن متمتع گردد. کتابها و جزوهها در سطوح مختلف و از دیدگاههای گوناگون به وسیله محققان و عالمان به سلک تحریر درآید و مایه کارهای هنری و ادبی گردد».
عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی بیان کرد: قرآن کریم در آیه ۴۵ سوره عنکبوت میفرماید: «إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاءِ وَ الْمُنْکَرِ». مبلغان باید این حقیقت را به مردم بفهمانند که نماز، نه فقط یک تکلیف، بلکه بزرگترین بازدارنده از گناه و ناهنجاری های اجتماعی است. امام علی(ع) نیز در این باره میفرمایند: «الصَّلَاةُ حِصْنُ الرَّحْمَنِ وَ مَدْحَرَةُ الشَّیْطَانِ»؛ نماز، دژ محکم خداوند مهربان و وسیله راندن شیطان است.
چگونه از رفتار عملی امام شهید در توجه به نماز، برای نسل جوان الگو بگیریم؟
حجت الاسلام و المسلمین سید محمود طباطبائی در این باره گفت: سیره عملی ایشان، به ویژه تأکید بر نماز اول وقت، حضور در نماز جماعت و اهتمام به معنویت فردی، میتواند برای جوانان الهام بخش باشد. ایشان در بیانات خود میفرمایند: «نماز را بر کارهای دیگر مقدم دارید» و «مساجد را با حضور خود در نمازهای جماعت رونق ببخشید». در روایت از پیامبر اکرم(ص) آمده است که فضیلت نماز جماعت بیست و پنج برابر نماز فراداست و امام صادق(ع) نیز میفرمایند: «إِنَّ فَضْلَ الْوَقْتِ الْأَوَّلِ عَلَى الْآخِرِ كَفَضْلِ الْآخِرَةِ عَلَى الدُّنْيَا»؛ برتری نماز اول وقت نسبت به آخر وقت، مانند برتری آخرت است نسبت به دنیا.
وی بازگو کرد: امام شهید همچنین به جوانان توصیه میکنند که اگر از حالا عادت کنند به نماز با توجه و حضور قلب، این کار به سجیه آنان تبدیل میشود و تا آخر عمر برایشان زحمت ندارد. ایشان می فرمایند: «جوانها اگر از حالا عادت کنند به نماز خوب، وقتی به سن ماها رسیدند، نماز خوب خواندن برایشان دیگر مشکل نیست. نماز خوب معنایش نماز با صدای خوش و قرائت خوب نیست؛ یعنی نمازِ با توجه، با حضور قلب؛ قلبش در محضر پروردگار حاضر باشد؛ از دل و با دل حرف بزند». همچنین میفرمایند که حضور قلب و توجه، کاری است که به تمرین احتیاج دارد و انسان باید در حال نماز، خود را در حضور یک مخاطب عالی شأن و مقام که خالق هستی است و مالک همه وجود انسان است، احساس کند.
چگونه اندیشه امام شهید را در مدارس، دانشگاهها و محیط های کاری اجرا کنیم؟
عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی اضافه کرد: بر اساس رهنمود های ایشان، اجرای فرهنگ نماز در نهادهای مختلف نیازمند اقدامات مشخصی است؛ در مدارس، مسئولان پرورشی مدارس باید نماز را در رأس برنامه های پرورشی به شمار آورند و «معلمان، دانش آموزان را به حضور در نمازخانه های مدارس تشویق کنند و خود پیش از همه به نماز بشتابند». کتابهای شیرین و آسان فهم درباره نماز برای کودکان فراهم شود و «رازها و رمزها و درسهای نماز در کتابهای درسی گنجانده شود». همچنین «سهم مسجدسازی و مسجدپردازی در ردیف اول اعتبارات فوق برنامه در آموزش و پرورش» باشد. رهبرشهید در پیام به بیست و هفتمین اجلاس نماز تأکید فرمودند: «آموزش و پرورش میتواند در این عرصه از اثرگذارترینها باشد. مدارس را مزین کنید به نمازخوانی نوجوانان؛ این برترین تضمین برای سلامتی آینده جامعه است».
حجت الاسلام و المسلمین سید محمود طباطبائی ادامه داد: مهمترین پیام ایشان، لزوم «پیشگامی» مدیران در اقامه نماز است. مسئولان و مدیران باید خود، جلوتر از دیگران به نماز بشتابند و با حضور عملی خود در صفوف جماعت، به ترویج این فریضه بپردازند. امام شهید در این باره میفرمایند: «مسئولان با حضور خود در نماز، دیگران را تشویق کنند» و «بزرگان جامعه و افراد مطرح در مراکز همگانی نماز دیده شوند». در پیام خود نیز تأکید فرمودند: در هر محیطی، برجستگان و بزرگان آن بر دیگران پیش قدم شوند و عملاً اعتنا به نماز را به دیگران بیاموزند.
وی اضافه کرد: رهبرشهید می فرمایند؛ باید در ساختمان های عمومی و ادارات، نمازخانههای مناسب فراهم آورند و برنامههای اداری را به گونه ای تنظیم کنند که با اوقات نماز تداخل نداشته باشد. ایشان تأکید دارند که همه کارهای مهندسی بزرگ بایستی یک پیوست مسجد و نمازخانه داشته باشد. وقتی مترو طراحی می کنیم، برای ایستگاه مترو، مسجد در آن ملاحظه شود؛ ایستگاه قطار طراحی میکنیم، فرودگاه طراحی میکنیم، مسجد در آن حتماً دیده شود. همچنین هر برنامه مزاحم برای نماز اول وقت برطرف گردد و در تعیین وقت مسابقات ورزشی ساعت نماز را خالی و آماده برگزاری نماز شوند.
عضو هیات علمی دانشکده الهیات دانشگاه فردوسی در پایان خاطر نشان کرد: قرآن کریم در آیه ۵۵ سوره مائده میفرماید: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ الَّذِینَ آمَنُوا الَّذِینَ یُقِیمُونَ الصَّلَاةَ وَ یُؤْتُونَ الزَّکَاةَ وَ هُمْ رَاکِعُونَ». این آیه، اقامه نماز را از شرائط ولایت و رهبری در جامعه اسلامی معرفی کرده است. بنابراین، مدیران باید بدانند که اگر به دنبال مشروعیت و کارآمدی در مدیریت خود هستند، باید خود را در زمره «أَقِیمُوا الصَّلَاةَ» قرار دهند و بدانند که «نماز را باید همچون روح برای اندامهای بدن انسان یا همچون هوا در مقایسه با دیگر نیازهای مادی انسان دانست». پیامبر اکرم(ص) نیز در این باره میفرمایند: «لَا تَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ مَا تَحَابُّوا وَ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَ آتَوُا الزَّكَاةَ وَ أَقْرَوُا الضَّیْفَ، فَإِنْ لَمْ يَفْعَلُوا ابْتُلُوا بِالسِّنِينَ وَ الْجَدْبِ»؛ امتم همواره در خیر و خوبیاند تا وقتی که یکدیگر را دوست بدارند، نماز برپا دارند، زکات بدهند و مهمان را گرامی بدارند.
