نماز باید از یک آیین فردی به تجربهای برای آرامش نسل جدید تبدیل شود
رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد: باید زبان آموزش نماز را با نیازها و دغدغههای نسل جدید هماهنگ کرد و زمینه تجربه معنای نماز را برای جوانان فراهم ساخت. دکتر احمد محتشمی همچنین بر تبدیل مسجد دانشگاه به پایگاهی برای گفتوگو، حل مسائل علمی و فرهنگی و استفاده هدفمند از فناوریهای نوین برای تعمیق ارتباط جوانان با نماز تأکید کرد.
به گزارش روابط عمومی ستاد اقامه نماز استان یزد، در آستانه برگزاری سیوسومین اجلاس سراسری نماز با عنوان «اقامه نماز در اندیشه و عمل امام شهید حضرت آیتاللهالعظمی امام خامنهای رضوانالله تعالی علیه» توجه به نقش دستگاههای اجرایی، مدیران و مسئولان در ترویج و نهادینهسازی فرهنگ نماز بیشازپیش اهمیت یافته است؛ ازاینرو در روز سهشنبه بیستوچهارم شهریورماه، روابط عمومی ستاد اقامه نماز استان در گفتوگویی اختصاصی با احمد محتشمی رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد، دیدگاهها و دغدغههای وی را درباره جایگاه دانشگاه، نقش اساتید و کارکنان در فرهنگسازی نماز و راهکارهای تقویت ارتباط نسل نو با نماز را جویا شده است.
مشروح این گفتوگو در ادامه بخوانید.
نماز؛ راهبردی برای آرامش روان و مدیریت درون دانشجویان
احمد محتشمی، رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد، با اشاره به آثار نماز بر آرامش روانی و تمرکز انسان گفت: در برنامههای مرتبط با احیای نماز در دانشگاه، از سه منظر روانشناختی، قرآن و نهجالبلاغه به این موضوع پرداختهشده و محتوای کوتاه و کاربردی در قالب پادکست برای دانشجویان تهیه و منتشر میشود.
وی افزود: حرکات منظم و کنترلشده نماز میتواند به کاهش ضربان قلب و فشارخون کمک کند و مراحل مختلف نماز، ازجمله رکوع و سجود، از منظر روانشناختی ظرفیتهایی برای ایجاد آرامش و تخلیه هیجانات دارند.
محتشمی ادامه داد: در آموزش نماز نباید صرفاً گفته شود «سجده لازم است»، بلکه باید درباره آثار و کارکردهای آن نیز برای نسل جدید توضیح داده شود تا نماز علاوه بر یک تکلیف شرعی، بهعنوان یک نیاز درونی و تجربهای معنادار درک شود.
وی با اشاره به آموزههای قرآن و نهجالبلاغه خاطرنشان کرد: نماز میتواند بهعنوان تکیهگاه، زمینه توکل و آرامش انسان را فراهم کند و از نگاه امیرالمؤمنین(ع) نیز نماز فراتر از یک وظیفه شرعی، راهبردی برای پالایش روح، مدیریت درون و مقابله با فشارهای زندگی است.
مسجد دانشگاه باید به مرکز گفتوگو، حل مسئله و رشد علمی جوانان تبدیل شود
رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد با تأکید بر ضرورت بازگرداندن مسجد به کارکردهای اصیل خود اظهار کرد: در تمدن اسلامی، مسجد تنها محل عبادت نبود، بلکه محل برگزاری حلقههای درس، کرسیهای آزاداندیشی و حل مسائل جامعه نیز محسوب میشد و میتوان این الگو را با نیازهای امروز نسل جوان در محیط دانشگاه تطبیق داد.
وی یکی از راهکارهای پیشنهادی را ایجاد «کافه گفتوگو» در مسجد دانشگاه دانست و گفت: مسجد نباید در ساعات غیر از نماز، محیطی صرفاً ساکت و یکسویه باشد، بلکه میتوان با حضور استادان رشتههای مختلف، نشستهای غیررسمی درباره موضوعات علمی، فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی برگزار کرد.
محتشمی افزود: ایجاد «کلینیک حل مسائل» نیز میتواند مسجد را به محلی برای بررسی چالشهای جامعه و ارائه راهکار تبدیل کند. همچنین برگزاری نمایشگاههایی با محوریت میراث علمی مسلمانان، استفاده از هنرهای دیجیتال و بهرهگیری از نورپردازی و طراحی مدرن میتواند به جذابیت فضای مسجد برای نسل جوان کمک کند.
وی تأکید کرد: برای استمرار چنین طرحهایی، مدیریت مسجد باید از شکل سنتی فاصله گرفته و به سمت تشکیل شورای راهبردی جوانان، متشکل از دانشجویان و دانشآموزان، حرکت کند تا نسل جدید احساس کند مسجد متعلق به او و فضایی برای رشد و فعالیت خودش است.
ضرورت عبور آموزش نماز از حفظ احکام به سمت درک معنا و تجربه نماز
محتشمی با اشاره به ضرورت تحول در جایگاه نماز در نظام آموزشی گفت: آموزش نماز درگذشته عمدتاً بر صحیح بودن و اجباری بودن و بر آموزش احکام و آداب متمرکز بود و درنتیجه، گاهی دقت شکلی جای عمق معنایی را میگرفت.
وی افزود: در سالهای اخیر تلاش شده است آثار نماز بر اخلاق و رفتار نیز موردتوجه قرار گیرد، اما همچنان میان «دانش نماز» و «تجربه نماز» فاصله وجود دارد و باید این فاصله کاهش یابد.
رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد ادامه داد: محتوای آموزشی امروز باید با زبان علمی و روانشناختی موردنیاز نسل جدید ارتباط برقرار کند و نماز را صرفاً یک پدیده فردی و عبادی معرفی نکند، بلکه ابعاد اجتماعی و ساختاری آن نیز تبیین شود.
وی تصریح کرد: آموزش مؤثر باید بر پرسشگری استوار باشد و بهجای آنکه صرفاً از مخاطب پرسیده شود «چرا باید نماز بخوانیم؟»، زمینهای فراهم شود تا خود او «نیاز به نماز» را در درونش کشف کند.
محتشمی خاطرنشان کرد: باید از آموزش صرفِ حکم و اینکه «چگونه نماز بخوانیم» به سمت آموزش معنا و پاسخ به این پرسش حرکت کنیم که «چرا و برای چه نماز بخوانیم» و فلسفه، نیاز درونی و آثار روانی نماز را با استفاده از تصویرسازیهای هنری و ادبی جذاب برای نسل جدید تبیین کنیم.
تقویت انگیزه نماز با گفتوگوهای کوتاه، تجربههای معنوی و حضور چهرههای علمی
وی درباره راهکارهای ترغیب استادان و دانشجویان به حضور در نماز جماعت گفت: مشوقهای این حوزه را میتوان در سه سطح انگیزههای درونی و علمی، انگیزههای اجتماعی و مشوقهای سازمانی و عملیاتی دنبال کرد و کلید موفقیت، عبور از تشویقهای ظاهری و رسیدن به یک تجربه معنادار است.
رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد افزود: بهجای سخنرانیهای طولانی میتوان پیش از نماز یا در کنار آن، جلسات پرسش و پاسخ حداکثر ۱۰ دقیقهای درباره دغدغههای روز مانند استرس پایانترم، چالشهای اخلاقی شغلی و بحران معنا برگزار کرد.
وی ادامه داد: سخنران این جلسات نیز لزوماً نباید روحانی باشد؛ برای نمونه، حضور یک فیزیکدان درباره نظم کیهانی یا یک روانشناس درباره آرامش درونی در کنار نماز میتواند انگیزه فکری دانشجویان را افزایش دهد.
محتشمی همچنین پیشنهاد کرد مسابقات ماهانه با محوریت «کیفیت نماز» بهجای صرفاً «کمیت نماز» برگزار شود و دانشجویان تجربه معنوی خود از نماز را در قالب یادداشتهای کوتاه بیان کنند تا فرهنگ گفتوگو درباره تجربه نماز جایگزین بیان صرف فتوا شود.
وی گفت: اختصاص هر هفته نماز جماعت به یک دانشکده یا رشته خاص و برگزاری یک گفتوگوی کوتاه تخصصی پس از نماز نیز میتواند نماز را از یک مراسم جدا از زندگی به یک محفل علمی و اجتماعی تبدیل کند.
تنظیم زمان نماز با برنامه آموزشی؛ شرط تسهیل حضور دانشجویان
محتشمی با اشاره به موانع عملی حضور دانشجویان در نماز جماعت اظهار کرد: یکی از دلایل غیبت، تداخل زمان نماز با کلاسها و فعالیتهای علمی است و باید برنامهها بهگونهای تنظیم شود که نماز جماعت در فاصله میان کلاسها باشکوه برگزار شود.
وی افزود: دانشجویان باید احساس کنند مسجد متعلق به آنهاست و بخشی از فعالیتهای آن نیز به گروههای مختلف دانشجویی سپرده شود تا زمینه مشارکت و تعلق بیشتر آنان فراهم شود.
نماز میتواند تمرینی برای تمرکز، نظم فردی و جهتدهی اخلاقی به علم باشد
رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد با تأکید بر ضرورت تبیین عقلانی نماز برای نسل تحصیلکرده گفت: برای اقناع جوانان باید رویکرد از «تکلیفمحوری صرف» به «بینشمحوری» تغییر کند.
وی افزود: در دنیای پرشتاب امروز که تمرکز ذهن یکی از نیازهای اصلی برای خلاقیت و پیشرفت علمی است، میتوان نماز را فرصتی برای فاصله گرفتن از هیاهوی روزمره و باز تنظیم ذهنی معرفی کرد.
محتشمی ادامه داد: نماز اول وقت همچنین میتواند تمرینی برای انضباط فردی و مدیریت زمان باشد و فردی که زندگی خود را با محوریت نماز تنظیم میکند، در سایر ابعاد علمی و اجتماعی نیز میتواند نظمپذیرتر باشد.
وی تصریح کرد: علم به دنبال کشف چرایی پدیدههاست و نماز میتواند انسان را به پرسش از چرایی هستی خود متوجه کند؛ بنابراین نماز نهتنها مانعی برای اندیشیدن نیست، بلکه میتواند زمینه تفکر عمیقتر درباره خلقت و جایگاه انسان را فراهم کند.
رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد خاطرنشان کرد: علم به انسان توانایی میدهد و نماز به او جهت و اخلاق میبخشد و پیشرفت علمی بدون اخلاق خدامحور میتواند به مسیرهای نادرست منتهی شود؛ ازاینرو نماز میتواند علم را از ابزاری صرفاً برای قدرت به ابزاری برای خدمت به بشریت و تعالی انسان تبدیل کند.
کاهلی در نماز نسل جدید نیازمند شناخت علمی و بازآفرینی زبان ارتباطی است
وی با اشاره به ضرورت بررسی علل کاهلی برخی از نسل جدید در اقامه نماز گفت: این موضوع را باید از منظر علوم انسانی، جامعهشناسی، روانشناسی و علوم شناختی بررسی کرد و نباید صرفاً با نگاه تکبعدی مذهبی به آن پرداخت.
محتشمی اظهار کرد: نسل جدید در یک فضای نتیجهگرا رشد کرده است و معمولاً انتظار دارد هر کنش، خروجی ملموس، سریع و قابلاندازهگیری داشته باشد؛ درحالیکه نماز بهعنوان یک کنش عبادی، خروجیهای فوری و مادی مانند سود مالی یا شهرت ندارد و همین مسئله میتواند میان ذهنیت نسل جدید و کارکردهای معنوی نماز فاصله ایجاد کند.
وی افزود: گسترش فردگرایی، افزایش پرسشگری و بدبینی نسبت به روایتهای کلان و همچنین بمباران مداوم اطلاعاتی، از دیگر عواملی است که باید در تحلیل ارتباط نسل جدید با نماز موردتوجه قرار گیرد.
رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد ادامه داد: حضور قلب که جوهر نماز است، نیازمند نوعی ایستایی و تمرکز ذهنی است، درحالیکه ذهن جوان امروز به پردازش سریع اطلاعات و چندوظیفگی عادت کرده است.
وی همچنین بر اهمیت رفتار متولیان دینی تأکید کرد و گفت: مشاهده تناقض میان توصیههای اخلاقی و رفتارهای غیراخلاقی میتواند موجب شکلگیری نوعی ناهمسازی شناختی در ذهن جوان شود و پیوند عاطفی او با نماز را تضعیف کند.
محتشمی خاطرنشان کرد: کاهلی در نماز لزوماً به معنای ضدیت با خدا نیست، بلکه میتواند واکنشی به شرایط زندگی مدرن، سرعت زندگی، فاصله گرفتن از دنیای سوداگری و نبود تبیین عقلانی و متناسب با نیازهای روزمره باشد؛ بنابراین راهحل اصلی، اجبار نیست، بلکه بازآفرینی زبان ارتباط با نسل جدید است.
فناوری باید در خدمت تجربهسازی و تعمیق ارتباط نسل جدید با نماز باشد
وی با اشاره به ضرورت استفاده از فناوریهای نوین برای تعلیم معارف نماز گفت: میتوان از ظرفیت فناوری برای طراحی سیستم امتیاز و جدول رتبهبندی در حوزههایی مانند حضور قلب، درک معنا و مداومت در نماز استفاده کرد.
رئیس دانشگاه ملی مهارت یزد افزود: برگزاری مسابقات دیجیتال نماز در مدارس، دانشگاهها و سطح شهر با جوایز واقعی مانند سفر زیارتی یا حمایتهای آموزشی نیز میتواند یکی از ابزارهای انگیزشی باشد.
وی ادامه داد: ایجاد تجربههای معنوی مجازی، ازجمله سفر مجازی به کربلا، مسجدالحرام و مسجدالنبی(ص)، میتواند برای افرادی که به دلایل مختلف امکان حضور در این اماکن را ندارند، زمینه ارتباط حسی و عاطفی بیشتری با فضای معنوی فراهم کند.
محتشمی تولید پادکستهای کوتاه، جذاب، هنرمندانه و داستانمحور، انیمیشنهای مفهومی و بازیهای رایانهای معنادار با محوریت سیره اهلبیت(ع) را از دیگر ظرفیتهای فناوری برشمرد.
وی در پایان تأکید کرد: فناوری وسیله است و نباید به هدف تبدیل شود؛ اگر نماز صرفاً با فرم دیجیتال بازتولید شود اما همچنان با همان زبان منسوخ و آمرانه ارائه شود، نتیجه مطلوب حاصل نخواهد شد. موفقیت در این مسیر نیازمند ایفای نقش مرجعیت علمی و دینی در کنار آزادی خلاقیت تولیدکنندگان جوان، حفظ قداست محتوا همراه با نوآوری در قالب و پرهیز از تزئینات صرف است؛ بهگونهای که هر ابزار در حل یک نیاز واقعی مانند آرامش، تمرکز و معنا نقش داشته باشد.
