اهمیت نماز در سیره و سخن پیامبر اکرم(ص)

جایگاه ویژه نماز در دین اسلام و نزد معصومین علیهم السلام بر همگان واضح و مبرهن است. احادیث و روایاتی که از ایشان درباره نماز وارد شده است، گواه این مطلب هستند. عباراتی که پیامبر اکرم صلوات الله علیه در توصیف نماز به کار برده اند، گویای اهمیت و عزت نماز نزد ایشان است. عباراتی همچون نور چشم، ستون دین، زینت اسلام، نور چهره، مایه برکت در مال و گشایش رزق و … که همگی نشان از اهمیت فوق العاده نماز در پیشگاه معصومین علیهم السلام است. برای شناخت جایگاه نماز در سیره و سخن پیامبر اکرم صلی الله با ما همدل و همقدم شوید.

اهمیت نماز نزد پیامبر

برای بیان میزان اهمیت نماز در پیشگاه رسول گرامی اسلام، حضرت محمد صلی الله، به ذکر حدیثی جامع از ایشان بسنده می کنیم. چرا که ایشان در این حدیث به طور کامل و جامع منویات درونی خود را درباره نماز توصیف فرموده اند:

روزی حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها، از پدر بزرگوارشان درباره جزای سبک شمردن نماز سؤال کردند. آن حضرت در پاسخ فرمودند: فاطمه جان! هرکس نماز را سبک شمارد، به پانزده مصیبت و گرفتاری دچار خواهد شد که شش مصیبت در دنیا و سه مصیبت در هنگام احتضار و مرگ و سه تای آن در تاریکی قبر و بقیه هنگام برانگیخته شدن از قبر در روز قیامت خواهد بود.

مصیبت هایی که در دنیا به آنها مبتلا خواهد شد عبارتند از:

• عدم استجابت دعاها
• برداشته شدن خیر و برکت از عمر
• برداشته شدن خیر و برکت از رزق و روزی
• محو شدن نشانه صالحان از چهره
• عدم پاداش برای اعمال نیک
• سهیم نشدن در دعای خیر مؤمنین

مصیبت هایی که هنگام احتضار و مرگ به آنها دچار خواهد شد عبارتند از:

• مرگ ذلیلانه
• گرسنه جان دادن
• استسقاء به هنگام مرگ (تشنگی به طوری که هیچ مقدار آب و نوشیدنی او را سیراب نمی کند)

مصیبت هایی که در تاریکی قبر به آنها دچار خواهد شد:

• مأمور شدن فرشته ای برای شکنجه مرتب او در قبر
• تنگ شدن و تاریکی دائمی قبر
• غلبه ترس و وحشت در قبر بر او

مصیبت هایی که در قیامت و به هنگام حشر به آنها دچار خواهد شد:

• مأمور شدن فرشته ای برای کشاندن او بر روی صورت بر زمین در مقابل دیدگان اهل محشر
• محاسبه سخت گیرانه و موشکافانه اعمال
• محرومیت از رحمت و محبت الهی و ابتلا به عذابی دردناک [1]

اهمیت نماز در کلام و سیره پیامبر

پیامبر اکرم صلوات الله علیه به قدری مشتاق نماز بودند که نه تنها در کلام، بلکه در سیره و عمل خود نیز این اشتیاق و التفات را بروز می دادند. روایت های فراوانی در باب توصیف میزان علاقه و اشتیاق رسول الله به نماز وارد شده است که صحت این ادعا را اثبات می کند.

روزی که ابوذر غفاری صحابی جلیل القدر پیامبر همراه ایشان بود به وی فرمودند: «خداوند روشنی و نور چشم مرا در نماز قرار داده است و آن را محبوب من قرار داده است همانطور که طعام را برای فرد گرسنه و آب را برای فرد تشنه مطلوب و گوارا ساخته است. هر چند که گرسنه با تناول غذا سیر می شود و تشنه با نوشیدن آب سیراب خواهد شد ولی من از خواندن نمار سیر نمی شوم.» [2]

میزان و شدت علاقه آن حضرت به نماز به گونه ای بود که با اشتیاق فراوان چشم به راه رسیدن وقت نماز بود و هنگامی که وقت آن فرا می رسید، به مؤذن خود، بلال می فرمود: «ای بلال! اذان بگو و راحتمان کن!» [3] هر موقع که از موضوعی ناراحت و اندوهگین می شدند، از نماز و روزه برای رفع غم بهره می جست.[4] و به هنگام گرفتاری برخاسته و وضو می گرفتند و دو رکعت نماز می خواندند. سپس چنین دعا می کردند: «اللهم قد فعلت ما امرتنا فانجز لنا ما وعدتنا»: خدایا! من آنچه که به آن فرمان دادی انجام دادم، پس آنچه که به ما وعده داده ای، محقق بفرما» [5]

سیره ایشان درباره اهل بیت و خانواده نیز به همین منوال بوده است. چنانچه منقول است به هنگام استیصال و حاجتمندی هر یک از اعضای خانواده، به ایشان می فرمود: «برخیزید و نماز بگزارید، چرا که فرمان پروردگارم اینچنین است که خانواده خود را به نماز امر کنم و بر انجام آن شکیبایی کنم. خداوند فرموده است که: ما از تو روزی نمی خواهیم بلکه ما خود روزی رسان هستیم، و عاقبت نیک برای متقین است.»[6][7]

اهمیت نماز اول وقت در نظر پیامبر اکرم صلی الله

ایشان در مورد نماز اول وقت بسیار تأکید می فرمودند و از آن به «رضوان الله» تعبیر می کردند.[8]

برای بیان میزان برتری نماز اول وقت به اقامه نماز در سایر اوقات، در مقام مقایسه، عظمت و برتری نماز اول وقت را نسبت به نماز آخر وقت، مانند برتری جهان آخرت بر این دنیا توصیف کرده اند.[9]

علاوه بر سخن، در عمل نیز به شدت از اقامه نماز در اول وقت، مراقبت می کردند به حدی که عایشه همسر حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم در این باره روایت می کند که: «رسول الله با ما مشغول صحبت بود و ما نیز با ایشان صحبت می کردیم، به محض اینکه وقت نماز فرا می رسید، ایشان را حالتی فرا می گرفت که گویی نه ایشان ما را می شناسد و نه ما ایشان را!» [10]

طعام یا مشغله دیگری باعث به تأخیر انداختن وقت نماز نمیشد. هنگامی که وقت نماز میشد، از شدت اشتیاق برای اقامه نماز، به گ.نه ای رفتار می کرد که گویی خانواده و دوست برای ایشان غریبه هستند و آنها را نمی شناسد.[11]

توصیف نماز های پیامبر صلی الله

چگونه می توان عالیترین عبادت بنده را از جانب برترین بنده خدا که شکوه و زیبایی خضوع و خشوعش زبانزد کائنات است، توصیف کرد؟ امام محمد باقر علیه السلام در توصیف نماز پیامبر صلوات الله می فرمایند: «رسول الله، از آغاز روز تا زوال خورشید هیچ نماز نمی گزارد و هنگام زوال، هشت رکعت نماز می خواند که همانا نماز توابین (توبه کنندگان) است. در این هنگام از شبانه روز درهای آسمان به روی بندگان گشوده می شود و دعا پذیرفته می شود، خداوند به نظر رحمت به بندگانش می نگرد و نسیم رحمت الهی بر آنان می وزد. پس هنگامی که سایه به اندازه یک ذراع (تقریبا دو وجب معادل چهل و پنج سانتیمتر) باز می گشت، چهار رکعت نماز ظهر را اقامه می کردند و سپس دو رکعت و دو رکعت دیگر نافله به جای می آوردند. و هنگامی که سایه به اندازه یک ذراع دیگر باز می گشت چهار رکعت نماز عصر را اقامه می کردند و بعد از مغرب چهار رکعت نماز می خواند و پس از آن نمازی می خواند تا هنگامی که شفق فرو رود و پس از آن نماز عشا را به جای می آورد. سپس به بستر می رفت  و می خوابید تا شب از نیمه می گذشت. آنگاه برخاسته و هشت رکعت نماز شب می خواند و در پاره چهارم شب، سه رکعت نماز وتر و شفع را اقامه می کرد و با خدا سخن می گفت وحاجاتش را مطلبید و طلب استغفار می کرد. سپس دو رکعت نماز نافله صبح را به هنگام سپیده فجر می خواند و پس از آن دو رکعت نماز صبح را به هنگام گسترانیده شدن سپیده صبح بر زمین می خواند. این رسم نماز گزاردن رسول خدا حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم بود تا هنگام وفات.» [12]

نحوه خواندن نمازهای فرادی و نمازهای جماعت

توجه به همه ی جوانب در هنگام نماز جماعت از ویژگیهای بارز پیامبر اکرم صلی الله بود. رعایت حال بیماران و اشخاص ناتوان و مادرانی که طفل صغیر داشتند و … در نماز های جماعت باعث میشد که ایشان نمازهای جماعت را کوتاه بخوانند و به یاران و اصحاب خود نیز سفارش می کردند که: «هرگاه خواستید با مردم نماز جماعت برپا کنید، نماز را کوتاه کنید، چرا که در میان مردم اشخاص ناتوان و کهنسال و بیمار نیز هست. اما هر گاه خواستید به تنهایی نماز بخوانید، می توانید هر قدر که مایلید نمازتان را طولانی نمایید» [13]

سیره پیامبر صلوات الله در نحوه نماز خواندن، اینگونه بود که در نهایت آرامش، اوج کمال و صحت قرائت و بیان، به احوالات مأمومین واقف بود و حال ضعیف ترین آنها را رعایت می کرد. انس بن مالک روایت می کند که: «ما صلیت وراء امام قط اخف صلاتا و لا اتم من النبی صلی الله علیه» [14]: هرگز پشت سر هیچ امام جماعتی نماز نخواندم که نمازش کوتاه تر و کامل تر از نماز پیامبر صلوات الله باشد.

در حديث ديگري آمده كه: « وَ كَانَ مُعَاذٌ يَؤُمُّ فِي مَسْجِدٍ عَلَي عَهْدِ رَسُولِ اللَّهِ (ص) وَ يُطِيلُ الْقِرَاءَةَ وَ إِنَّهُ مَرَّ بِهِ رَجُلٌ فَافْتَتَحَ سُورَةً طَوِيلَةً فَقَرَأَ الرَّجُلُ لِنَفْسِهِ وَ صَلَّي ثُمَّ رَكِبَ رَاحِلَتَهُ فَبَلَغَ ذَلِكَ رَسُولَ اللَّهِ ص فَبَعَثَ إِلَي مُعَاذٍ فَقَالَ يَا مُعَاذُ إِيَّاكَ أَنْ تَكُونَ فَتَّاناً عَلَيْكَ بِالشَّمْسِ وَ ضُحَاهَا وَ ذَوَاتِهَا.» [15]: معاذ بن جبل (یکی از صحابه پیامبر و از انصار) كه در يكي از مساجد مدينه امام جماعت بود، روزي در نماز جماعت سوره‌ اي طولاني را قرائت کرد. وي نماز را آنقدر طول داد، كه مردي (پيرمردي) كه در آن نماز جماعت شركت كرده بود، در اثر خستگي و ناتواني طاقت نياورد، و نتوانست نماز خود را به جماعت و همراه معاذ به پايان برساند. از اين رو، وي در میانه ی  نماز قصد فرادی نمود، سپس نماز خود را تمام كرد، سوار اسبش شد و به سراغ كار خود رفت. وقتي خبر اين ماجرا و طولانی کردن نماز جماعت توسط معاذ، به اطلاع پيامبر گرامي اسلام صلوات الله رسيد، آن حضرت دستور دادند معاذ را احضار كنند. آن‌گاه پيامبر اکرم صلی الله به او فرمودند: اي معاذ ديگر اين طور نباشد كه مردم را از نماز جماعت فراري بدهي، بلكه در نماز جماعت سوره‌هاي کوتاه مثل سوره شمس و ضحي را قرائت کن و حال ضعیف ترین مأموم خود را در نظر بگیر»

حالات پیامبر به هنگام نماز

اشتیاق وصف ناپذیر پیامبر اکرم صلوات الله برای نماز و منجات با خدا، حال ایشان را دگرگون می کرد. به حدی که وقتی برای نماز مهیا می شد، از شدت ترس از خدا، رنگ از چهره اش می پرید [16] و از شدت خضوع و خاکساری، به سان جامه ای به کنار افتاده! می شد.[17] در عین اینکه معصوم و بری از گناه بود، از ترس خدا، چنان می گریست که نمازگاهش بر اثر اشک، تر می گشت. [18] پس از نزول سوره مزمل و آیات: «یا ایها المزمل، قم الیل الا قلیلا» [19]: ای جامه به خود پیچیده! برای عبادت برخیز مگر اندکی از شب، تمام شب را به عبادت برمی خاست تا طلوع فجر. به حدی که پاهایشان ورم می کرد. از آن پس جبرئیل بر ایشان نازل شد و آیات اول سوره طه را بر ایشان تقدیم کرد: «طه، ما انزلنا علیک القرآن لتشقی» [20]: طه! ما قرآن را بر تو نازل نکردیم که از کثرت عبادت خدا و جهد و کوشش در هدایت خلق خویشتن را به رنج بیافکنی.

پاداش نماز مؤمن از زبان رسول الله

پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله و سلم در حالى كه تبسمى بر لب داشتند، آسمان را نگاه مى كردند. یکی از اصحاب علت را جویا شد. پیامبر اکرم صلوات الله فرمودند: «به آسمان نگاه می كردم، ديدم دو ملک به زمين آمدند تا پاداش عبادت های مستمر بنده مؤمنی را كه هر روز در محل نماز خود، به عبادت و نماز و راز و نیاز با خدا مشغول مى شد، بنويسند. اما او را در محل نماز همیشگی خود نيافتند، بلكه او را در بستر بيمارى يافتند . آن دو ملک به سوى آسمان بالا رفتند و به خداوند عرضه داشتند: ما به عادت معمول،  براى ثبت و کتابت پاداش عبادت آن بنده باايمان و با تقوا، به محل  همیشگی نماز او رفتيم، ولى او را در محل نمازش نيافتيم، چرا که او بیمار شده بود و در بستر بیماری افتاده بود. خداوند به آن دو ملک فرمود:

تا زمانی که او در بستر بيمارى است، همان پاداشی را كه هر روز براى او، به هنگام نماز و عبادت كه در محل نماز و عبادت مى نوشتيد، بنويسيد، زیرا بر من است كه پاداش او را تا آن هنگام كه از بستر بیماری بر نخاسته است، برايش بنويسم. [21]

تأثیر نماز بر زدودن گناهان

امام على عليه السلام فرمودند: با رسول خدا حضرت محمد صلى الله عليه و آله و سلم در مسجد نشسته بوديم و منتظر رسیدن وقت نماز بودیم، در اين زمان، مردى برخاست و گفت: یا رسول الله! من مرتکب گناهی شده ام، براى اینکه آمرزیده شوم چه بايد بكنم؟ پيامبر اکرم صلى الله عليه و آله از او روى برگرداند. پس از اینکه نماز تمام شد، همان مرد برخاست و پرسش خود را تكرار كرد. پيامبر خدا صلى الله عليه و آله در پاسخ او اینگونه فرمود: آيا اکنون به همراه ما نماز نگزاردى ، و براى اقامه آن به خوبى وضو نگرفته بودی؟ پاسخ داد: آری یا رسول الله، چنين كردم. پیامبرفرمود: همين نماز، كفاره و سبب آمرزش گناه تو خواهد بود.[22]

نماز به هنگام سفر

حضرت محمد صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم، حتی به هنگام سفر نیز از اقامه نماز اول وقت و حتی اقامه نماز مستحبی غافل نبود. در این باب اینگونه نقل شده که آن حضرت از منزلی به منزل دیگر عزیمت نمی‌کردند، جز آنکه در آن منزل دو رکعت نماز می خواندند و می‌فرمود: «می‌خواهم این مکان برایم به نماز خواندن شهادت دهد.[23]

امام علی علیه‌السّلام در این باره می‌فرمود: «شبِ روز بدر، همه خواب بودند، مگر رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلّم که در زیر درختی نماز می‌گزارد و تا صبح گریه می‌کرد.» [24]

پیامبرگرامی اسلام صلی الله علیه و اله در جای دیگری درباره نماز سفر فرمودند: بهترین سرمایه ای که شخص مسافر برای خانواده و اهل خود به جا می گذارد این است که به هنگام خروج از خانه و قبل از عزیمت، دو رکعت نماز به جای آورد و برای اهل بیت خود دعا کند، چرا که حتما خداوند دعای او را مستجاب می کند.

دعایی که پیامبر اکرم توصیه کرده اند بعد از این نماز خوانده شود، چنین است:

«اللَّهُمَّ اِنِّی اَسْتَوْدِعُک نَفْسِی وَ اَهْلِی وَ مَالِی وَ ذُرِّیتِی وَ دُنْیای وَ اخِرَتِی وَ اَمَانَتِی وَ خَاتِمَهَ عَمَلِی»: خدایا، من خودم و خانواده ام و مال و فرزندان و دنیا و آخرت و عاقبت امرم را به تو می سپارم و تو از آن ها مواظبت و نگهداری بفرما.[25]

در کتاب عوارف المعارف نوشته شهاب الدین عمر سهروردی اینگونه روایت شده است: چون رسول خدا صلی الله علیه و اله و سلم از سفر مراجعت می فرمودند، قبل از هر کاری داخل مسجد می شدند و دو رکعت نماز می خواندند، سپس به سمت خانه تشریف می بردند.[26]

پی نوشت ها

1. مستدرک الوسایل، ج3، ص23
2. طوسی، محمد بن الحسن، امالی طوسی، ص528 و دیلمی، حسن بن محمد، اعلام الدین، ص191
3. بغدادی، خطیب، تاریخ بغداد، ج10، ص442 و دار قطنی، علی بن عمرو، علل، ج4، ص122
4. ابن ورام، ورام ابن ابی وراس، مجموعه ورام، ج1، ص303
5. محدث نوری، حسین، مستدرک الوسایل، ج6، ص395 و شهید ثانی، زین الدین ابن نور الدین، مسکن الفؤاد، ص56
6. صنعانی، عبد الرزاق، المصنف، ج3، ص49 و سیوطی، جلال الدین، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، ج4، ص313
7. سوره طه، آیه 132
8. شیخ بهایی، محمد بن حسین، مفتاح الفلاح، ص181
9. متقی هندی، علاء الدین علی، کنز الاعمال فی سنن الاقوال و الافعال، ج7، ص360
10. حلی، ابن فهد، عدة الداعی، ص152 و محدث نوری، حسین، مستدرک الوسایل، ج4، ص100
11. بیهقی، ابوبکر، السنن الکبری، ج3، ص74 و صالحی دمشقی، محمد بن یوسف، سبل الهدی و الرشاد فی سیرة خیر العباد، ج8، ص76
12. شیخ صدوق، محمد بن علی، من لا یحضره الفقیه، ج1، ص228-227
13. صنعانی، عبد الرزاق، المصنف، ص362
14. ابن حنبل، مسند حنبل، ج3، ص100
15. حر عاملی، وسایل الشیعه، انتشارات ال البیت، ج8، ص420
16. سید بن طاووس، علی بن موسی، فلاح السائل، ص162
17. محدث نوری، حسین، مستدرک الوسایل، ج4، ص93
18. علامه مجلسی، محمد باقر، بحار الانوار، ج17، ص293
19. سوره مزمل، آیات1و2
20. سوره طه، آیات1و2
21. فروع کافی، ج1، ص31
22. بحار الانوار، ج82، ص319
23. محدث نوری، حسین، مستدرک الوسایل، ج8، ص245
24. ابن حبان، محمد، صحیح ابن حبان، ج6، ص33
25. مکارم الاخلاق، ص245
26. سنن النبی، ملحقات سفر، ص118

مقالات نمازی

تحریریه ستاد اقامه نماز